کد خبر : 80528
/ 12:12
مروری بر ویژگی‌های شعر عماد خراسانی سالروز در گذشتش؛

سعدی روزگار

سالروز درگذشت عماد خراسانی، سبب شد تا نقبی بزنیم به ویژگی‌های ادبی شاعری که اصرار به گفتنِ از عشقی نامراد، سبب شد تا شهرتش از مرزهای خراسان بگذرد و از او نامی ماندگار در ادبیات ایران بسازد. سطرهای پیش‌رو، حاصل گفت‌وگو با دکتر جواد مهربان، استادیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه آزاد اسلامی مشهد است.

سعدی روزگار

هما سعادتمند- به قول خودش، حیرت در افسانه‌ عشق اگر می‌گذاشت، او پا از دایره حسرت بیرون می‌نهاد؛ اما دلدادگی او را چون شمع ‌سوزاند تا قطره‌قطره کلمه شود و در شعر بگنجد؛ شاید همین درد مشترک نیز «سید عمادالدین حسنی برقعی» را وامی‌داشت تا با همه انزوا و گوشه‌نشینی‌هایش، گاهی بیت‌هایی را که در فراق معشوق گفته بود با «محمد حسین بهجت تبریزی (شهریار)» در میان بگذارد و التیام بخشِ زخمِ یکدیگر باشند؛ بیت‌هایی که در مجموعِ ٨٢ سال زندگی ‌پر فراقش به عدد٣٠ هزار رسید و او را «سعدی دوران معاصر» کرد. سالروز درگذشت عماد خراسانی، سبب شد تا نقبی بزنیم به ویژگی‌های ادبی شاعری که اصرار به گفتنِ از عشقی نامراد، سبب شد تا شهرتش از مرزهای خراسان بگذرد و از او نامی ماندگار در ادبیات ایران بسازد. سطرهای پیش‌رو، حاصل گفت‌وگو با دکتر جواد مهربان، استادیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه آزاد اسلامی مشهد است که در آن به جایگاه ادبی عماد، در شعر خراسان پرداخته است.

شاعر حالات مستی و راستی
دکتر مهربان، «سیدعمادالدین حسنی برقعی» یا همان «عماد خراسانی» را «شاعر حالات مستی و راستی و اشعار شورانگیز» توصیف می‌کند و درباره ویژگی‌های ادبی شعر عماد می‌گوید: او صمیمانه‌ترین لحظه‌های عاطفی و عاشقانه را در غزل سنتی امروز به تصویر کشیده است. عماد نه به زیباییِ کلام و آراستگی مضمون می‌اندیشد و نه به شیوه ویژه اسلوب مطلوب. غزل عماد آیینه تمام‌نمای زندگی اوست؛ آیینه‌ای که نه‌تنها حالت‌های بی‌اختیاری، سوختگی و دیوانگی که حتی هق‌هق گریه، زمزمه مستی و بانگ اعتراض او را در آن می‌توان دید.

خواننده اشعار عماد نیازی به لغتنامه ندارد
این استادیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه آزاد اسلامی مشهد، سادگی، روانی، گیرایی و رسایی در کلامِ عماد خراسانی را از مهم‌ترین ویژگی‌های شعر او می‌داند و می‌افزاید: برخلاف اشعار بسیاری از شاعران هم‌ولایتی عماد -به‌ویژه در سده‌های گذشته- خواننده آثار وی نیاز ندارد برای درک معانی واژه‌ها به کتاب‌های لغت مراجعه کند؛ درواقع در شعرهای عماد اثری از تصنع زبان، فرم و ساختار وجود ندارد.
وی اظهار می‌کند: شعرهای عماد را از لحاظ «سهل و ممتنع بودن» می‌توان با اشعار سعدی مقایسه کرد. اگر شعر را در معنى حقیقی‌اش به جاى آوریم و تنها فن، صنعت‌گرى و مهارت در تمشیت امر وزن و قافیه و کلمات را مد نظر نداشته باشیم، بى‌شک عماد در غزل‌سرایى از شاعران برجسته و تراز اول معاصر شمرده می‌شود؛ در قیاسى وسیع‌تر، اصلا سخن او از دیگر شاعران متمایز است.

عاشقانه و بی‌پروا
دکتر مهربان با اشاره به درون‌مایه‌های شعر عماد، معتقد است که «او به باور شاعرانه زندگی کردن رسیده است» و آن را نشئت گرفته از عشق می‌داند: عماد، عشق را استاد خود می‌داند. مضمون عشق و مستی برجسته‌ترین مضامین غزل و شعر عماد هستند. از همین رو درصد قابل توجهی از اشعار وی درباره حدیث می و مستی، میخانه و خرابات است.
این شاعر و مدرس ادبیات در ادامه با یادآوری مقدمه‌ای که مهدی اخوان ثالث بر دیوان عماد نوشته است، درون‌مایه اشعار عماد را به چهار دسته تقسیم می‌کند: به قول اخوان درون‌مایه و مضامین اشعار عماد را عاشقانه‌ها و حدیث شیدایی، جلوه‌های مستانه و سرودساقی و باده، نشــید عصیان و رندی و قلندری و بی پروایی و حکایت هزل و شنگی و خوش‌مشربی تشکیل می‌دهند.

شاعران صاحب سبک را با هم مقایسه نکنیم
اما اینکه چرا عماد را «سعدی روزگار» لقب داده‌اند، پرسشی است که مهربان، آن را این‌گونه پاسخ می‌دهد: برخی عماد را به خاطر غزل‌های صرفا عاشقانه‌اش «سعدی روزگار» خوانده‌اند؛ اما من قائل به مقایسه شاعران با یکدیگر نیستم؛ به نظر من، اینکه شاعران صاحب سبک را با یکدیگر مقایسه کنیم، نه تنها حُسن نیست که جفا در
حق آن‌هاست.
وی تصریح می‌کند: عماد از معدود شاعران روزگار خویش است که اسلوب و سبک شعری خاص خود را دارد‌. البته آن‌ها که دست به چنین مقایسه‌ای زده‌اند، بیشتر به خاطر نشان دادن جایگاه بالا و والای عماد چنین کرده‌اند. شعر عماد هم مانند غزل‌سعدی شورانگیز و عاشقانه است و هم از دلنشینی و رندانه سخن گفتن حافظ بهره برده است. در کنار این‌ها، شوریدگی‌هایی شبیه شعر مولانا و شیفتگی به اندیشه‌های حکیمانه خیام نیز در آن یافت می‌شود اما باز هم با توجه به همه این‌ها، عماد، عمادِ غزل معاصر است.

دیوان عماد کتاب درسی شاعران تازه‌نفس است
این استادیار ادبیات «سهل و ممتنع» بودن را جوهر و راز ماندگاری غزل عماد می‌داند. جوهری که دیوان او را به کتاب درسی شاعران تازه‌نفس و نوجو و نوگرا بدل می‌کند: شعر عماد تصنع ندارد و در آن همان جوهری وجود دارد که قدما اصطلاح «سهل و ممتنع» را در توصیف آن به کار برده‌اند و سعدی را نمونه متعالی آن می‌دانند. وی عاطفه، ذهنیت، تخیل و اندیشه را در شعر خود درونی کرده و با سبک خاص خویش آن را به زیباترین وجه عرضه نموده است.

از روی تفنن غزل نگفت
مهربان، دلایل این را که غزل عماد در دوران معاصر -با وجود جریان‌های شعری مختلف و ورود شاعران نوگرا به عرصه ادبیات- تا این اندازه مورد توجه قرار‌گرفته است، این‌گونه برمی‌شمرد: این شاعر با حفظ ساختار و استحکام شعر کهن، حالت‌هایی را ارائه می‌دهد که قابل توجه است و درد جامعه امروز را می‌شناسد. نکته مهم در غزل عماد، تجلی دردها، ناراحتی‌ها و سرخوردگی‌هایی است که او در زندگی خود با آن‌ها روبه‌رو بوده‌است؛ او اصالت غزل را حفظ ‌کرد و هیچ‌وقت از روی تفنن غزل نگفت؛ بلکه مفهوم این قالب ادبی یعنی عشق و دوست داشتن را شناخته و به‌کار برده است؛ درواقع غزل عماد ضمن اینکه به ارزش‌های کلاسیک پایبند است، از برخی فضاها و اصول‌ تازه هم خالی نیست.

ریشخندِ طنازانه به دردهای جامعه
طنز در شعر عماد که گاهی با کاربرد گویش مشهدی همراه شده، موضوع دیگری است که این استادیار زبان و ادبیات فارسی، آن را چنین توضیح می‌دهد: طنز در جامعه‌ای به وجود می‌آید که به دلیل استبدادِ حاکمان، شاعرانش نمی‌توانند دردها و فساد حاکم بر جامعه را با زبانی صریح بیان کنند؛ در این میان شاعر اخلاق‌مدار برای بیان دغدغه‌های خود به طنز یا ادبیات تمثیلی روی می‌آورد؛ طنزی که در شعر عماد دیده می‌شود، درواقع ریشخندی است به دردهای جامعه.
اشتراک گذاری
نظــر شـــما
نـــام پســت الکترونیــکی تصویـر امنـیتی