کد خبر : 83093
/ 14:23
دیروز و امروز کوچه و حمامی‌ که با قدمت چندصدساله حفظ نشد

زوال حاج‌ابراهیم پایین‌خیابان

کوچه «حاج‌ابراهیم» در پایین‌خیابان؛ کوچه‌ای طویل که زمانی به‌‌دلیل داشتن یکی از حمام‌های بزرگ مشهد به نام حاج‌ابراهیم برای خودش بروبیایی داشت.

زوال حاج‌ابراهیم پایین‌خیابان

فاطمه شوشتری- شهرآراآنلاین، خیابان‌های اطراف حرم مطهر رضوی با اجرای طرح نوسازی که 26سال قبل آغاز شد، امروز دیگر خانه کسانی شده است که با کوچه‌ها، خانه‌ها و مغازه‌هایش چندان یا هیچ خاطره‌ای ندارند؛ شاید به همین خاطر است که برای خیلی از آن‌ها فرقی نمی‌کند که کدام ساختمان قدیمی کوبیده شود و به‌جایش پاساژهای بزرگ و برج‌های بلند علم شود یا کدام کوچه تاریخ‌دار با خاک یکسان شود و به‌جایش خیابان عریض‌وطویل جدیدی سبز شود؛ مثلا همین کوچه «حاج‌ابراهیم» در پایین‌خیابان؛ کوچه‌ای طویل که زمانی به‌‌دلیل داشتن یکی از حمام‌های بزرگ مشهد به نام حاج‌ابراهیم برای خودش بروبیایی داشت. آن زمان خیلی از کسانی که می‌خواستند مشت‌ومال و دلاکی «رضا کل» معروف را تجربه کنند یا استخوان‌دردشان را در گرمای گلخن درمان ببخشند، هفته‌ای یک‌بار به ‌این کوچه سر می‌زدند.

115934.jpg

آن‌طور که در اسناد حمام ثبت‌ شده‌ است، دهمین کوچه پایین‌خیابان حدود 200سال قبل بعد از ساخت نخستین حمام عمومی‌اش به نام سازنده یعنی حاج‌ابراهیم اسم‌ گرفت؛ محله‌ای که در زمان تاسیس حمام، یکی از محله‌های مردمی‌ و شلوغ با بازاری بزرگ در دل خود بوده است. حاج‌ابراهیم بعد از فوت پدرش با زمین 500متری‌ای که به ارث می‌برد، درست در حاشیه ‌این کوچه، یکی از حمام‌های عمومی بزرگ و مجهز مشهد را در دو بخش زنانه و مردانه بنا می‌‌کند. بعد از گذشت مدتی از بهره‌برداری، کتیبه‌ای می‌نویسد و بر سردر آن نصب‌ می‌کند؛ سنگ بزرگی که متن روی آن به مراجعه‌کنندگان اعلام می‌کرد که بخشی از هزینه حمام آن‌ها در مراسم عزاداری اما‌م‌حسین(ع) و کمک به نیازمندان صرف خواهد شد. گفته‌ می‌شود همین نوشته روی کتیبه سنگی، یکی از دلایل شلوغی حمام حاج‌ابراهیم درمقایسه‌با همسایه خودش یعنی حمام‌ حسن‌قلی بوده‌ است. تصویری که از ‌این حمام در عکس‌های شخصی نواده‌های حاج‌ابراهیم باقی‌ ‌مانده است، نشان از آن دارد که سبک معماری آن مشابه حمام گنجعلی‌خان بوده است با 12پله به زیرزمین، گلخن بزرگ، بینه و سربینه جدا، هشتی راهروها، سقف گنبدی بزرگ در سالن اصلی و چند سقف گنبدی کوچک شیشه‌دار در قسمت دوش‌ها و طاقچه‌های مختلف و حوض‌های کوچک در سالن اصلی. به‌خاطر همین سبک معماری و 

همچنین کتیبه‌ای که خبر از نوشتن وقف‌نامه حمام در 170سال قبل توسط حاج‌ابراهیم، ثروتمند و خیّر پایین‌خیابان را می‌داد،

این بنا، مکان تاریخی ارزشمندی محسوب می‌شد. عجیب آنکه ‌این حمام قدیمی‌، درست در تیر سال1390 به دور از اطلاع مالک اصلی، شبانه با خاک یکسان شد بدون آنکه حتی کتیبه‌اش خارج شود. تمام بهانه خرابی هم ‌ایجاد شارستان بود، درحالی‌که در ساخت ‌این خیابان، نیازی به خرابی کل حمام نبود. شهرآرامحله در سلسله‌

گزارش‌های پرداختن به هویت کوچه و بناهای قدیمی‌ اطراف حرم مطهر رضوی، در‌ این شماره خود سراغی از کوچه و حمام حاج‌ابراهیم در پایین‌خیابان گرفته‌ است. آنچه می‌خوانید، خاطرات و گفته‌های محمد‌جواد رجبی، از نواده‌های

حاج‌ابراهیم، است که شش سال تولیت وقف او را برعهده‌ داشت.

آشنایی با حاج‌ابراهیم پایین‌خیابان

محمدجواد رجبی حالا پنجاه‌وشش‌ساله است؛ کسی‌ که همچون گذشتگان خود در کوچه اجدادی‌شان به‌دنیا آمده و بزرگ شده‌ است. کوچه‌ای که بیشتر خانه و املاکش از آن او و اجدادش بوده‌ است: «طبق شجره‌نامه‌ خاندان، پنج نسل قبل از من به کربلایی‌غلام‌حسین برمی‌گردد.» غلام‌حسین آن زمان از ساکنان و متمولان مشهد بوده که خانه و املاکش در نزدیکی حرم مطهر رضوی قرار داشته‌ است. از او فقط نام یک پسر قید شده‌ است به نام حاج‌ابراهیم. حاج‌ابراهیم بعد از فوت پدرش یعنی غلام‌حسین، زمین به‌ارث‌رسیده در کوچه دهم پایین‌خیابان را با متراژ 500متر تبدیل به حمام می‌کند و خودش هم می‌شود حمام‌دار. حاج‌ابراهیم که همچون پدرش وضع مالی خوبی دارد، علاوه‌بر حمام‌داری، کارهای خیر پدر را هم ادامه‌ می‌دهد، آن‌هم با وقف بخشی از درآمد حمام. او که مقابل حمام خودش زندگی می‌کرد، دو پسر به نام‌های کربلایی‌محمد و کربلایی غلام‌حسین داشت. غلام‌حسین هیچ‌وقت ازدواج نمی‌کند، اما از کربلایی‌محمد دو دختر به نام‌های فاطمه‌جهان و صاحب‌جهان می‌ماند که شوهر فاطمه‌‌جهان، حمام‌داری را قبول می‌کند. با فوت او کربلایی اسماعیل، تنها پسر خانواده، عهده‌دار مدیریت حمام حاج‌ابراهیم می‌شود که بعد از فوت او، علی‌اکبر تنباکوفروش یعنی پدربزرگ محمد‌جواد رجبی، چند سال حمام‌داری می‌کند تا‌اینکه با گرفتن سند در دهه دوم سال1300 در نزدیکی همین حمام، یک بلورفروشی راه می‌اندازد و حمام را به اجاره می‌دهد. از همان زمان هیچ‌یک از نواده‌های حاج‌ابراهیم حاضر نمی‌شوند حمام‌داری کنند که براساس آن تا زمان تخریب یعنی سال1390 حمام به‌صورت اجاره‌ای اداره می‌شد.

کوچه بعد از ساخت حمام، حاج‌ابراهیم نام گرفت

با رونق گرفتن حمام که طبق وقف‌نامۀ نوشته‌شده به حدود 200سال قبل برمی‌گردد، ‌این کوچه هم توسعه زیادی پیدا می‌کند. ازآنجایی‌که حمام بزرگ است و از طرف دیگر وقف‌نامه هم دارد، خیلی زود بین مردم اسم پیدا‌ می‌کند، تاجایی‌که نام مالک حمام می‌نشیند بر کوچه. یعنی مردم خودشان ‌این نام را به‌دلیل بزرگی حمام و محل زندگی حاج‌ابراهیم به آن می‌دهند. به‌دنبال همین رونق، بازار بزرگی در کوچه شکل می‌گیرد و چندین حمام دیگر هم در همسایگی حمام حاج‌ابراهیم بنا می‌شود. یکی از آن‌ها حمام حسن‌قلی در کوچه پشتی بوده است که هنوز هم قدیمی‌ها‌ این کوچه را با همین نام به یاد دارند.

115933.jpg

از راهروی تودرتو تا سقف‌های گنبدی حمام

حمام حاج‌ابراهیم را قدیمی‌ها با فضای گرمَش و دلاک ماهرش به‌خاطر می‌آورند؛ حمامی‌ که به‌دلیل داشتن عمق زیاد در زیرزمین، خیلی گرم بوده‌ است. طبق عکس و فیلم‌های به‌جامانده از حمام حاج‌ابراهیم، پلان بَنا به شکل مستطیل است که درِ ورودی، همان که کتیبه سنگی روبه‌رویش نصب شده‌ بود، با 12پله به زیرزمین می‌رسد. گذر از ‌این پله‌ها همراه می‌‌شود با یک در چوبی پنجره‌دار کوچک که بعد از راهرویی تودرتو جاگذاری شده‌ است. در به سربینه(رختکن) راه باز می‌کند. سربینه با سقف گنبدی شیشه‌دار، دارای دو قسمت روبه‌روی هم با ارتفاعی از کف زمین است تا مشتری‌ها لباس‌های خود را روی آن قرار دهند که در بازسازی‌ها مجهز به قفسه‌های قفل‌دار شده‌ است. در چوبی دیگری در انتهای رختکن قرار دارد که به سالن اصلی حمام راه پیدا می‌کند. جداکننده‌ این دو فضا از یکدیگر هم حوضچه آب سردی به مساحت یک‌ونیم در یک‌ونیم است که افراد برای هم‌دما شدن بدنشان، باید از داخل آب سرد آن بگذرند. این حوضچه گویا به‌عمد بزرگ تعبیه شده است تا کسی از روی آن نپرد. با ورود به سالن اصلی، یک شاه‌نشین که سکوی آن خراب و با کف زمین هم‌سطح شده است، دیده می‌شود و یک شاه‌نشین دیگر هم با سقف گنبدی در بازسازی‌ها دیده می‌شود که فقط بخش گنبد آن خودنمایی می‌کند. یک فضای کوچک نیز در سمت شمالی بینه جلب توجه می‌کند که در گذشته از آن به‌عنوان چایخانه استفاده می‌شد؛ البته دیگر خبری از حوضچه‌های قدیم در قسمت جلویی و دو پهلوی شاه‌نشین نیست، و به‌جای آن حوضچه‌های دست‌ساز آماده جاگذاری شده‌ است. سمت دیگر‌ این بینه هم دالان باریکی قرار دارد که محل سرویس‌های بهداشتی است و دالان دیگر در نزدیکی گرمخانه نیز محل دوش‌هاست؛ 12دوش یک‌نفره که گویا بعد از جمع‌ شدن اجباری خزینه از حمام‌ها در ‌این فضا ساخته شده‌ است. درِ قسمت پشتی هم که در بازسازی‌ها تغییر کاربری داده، نمازخانه و محل استراحت بوده‌ است. گویا در محل استراحت که سقفش به وسیله طاق‌نماهایی پوشیده شده‌ بود، کف را کوچه‌کشی(گربه‌رو) کرده‌ بودند تا با عبور دود حاصل از سوختن هیزم‌ها و فضولات حیوانی در گلخن، زمین داغ باشد و مناسب دراز‌ کشیدن و استراحت کسانی که دلاک آن‌ها رامشت‌ومال داده‌ است. درمجموع در ‌این حمام در بخش‌های مختلف، چهار نورگیر گنبدی بر فراز سقف و برای روشنایی تعبیه شده است که دارای شیشه‌های چندضلعی است. مشخصات بارز بنا هم قرار داشتن در زیرزمین بوده که قدیم خزینه‌اش با آب قنات و چاه خود حمام پر می‌شده‌ است؛ البته ‌این حمام تزیینات قدیمی‌ نداشته، اما سبک ساختش بسیار مشابه حمام گنجعلی‌خان کرمان بوده است.

قدیمی‌ها اعتقاد داشتند حمام‌داری، برکت دارد

به گفته مادرم، منصوره تنباکوفروش که او هم از پدربزرگش شنیده‌ بود، حاج‌ابراهیم در خدمت علمای مشهد درس مکاسب خوانده‌ بود و سواددار بود تا به‌خوبی از حلال و حرام آنچه کسب می‌کند، آگاه باشد، گویا روی ‌این مسئله خیلی هم حساس بوده‌ است. علاوه‌بر ‌این حاج‌ابراهیم همچون خیلی از قدیمی‌ها معتقد بود که حمام‌داری برکت دارد و تاکیدش روی حفظ حمام بعد از فوتش بوده‌ است.

وقف‌نامه صدوهفتادساله

محمدجواد رجبی که شش سال تولیت وقفی حاج‌ابراهیم را برعهده داشته‌ است، درباره آن چنین می‌گوید: تاریخ نگارش وقف‌نامه به 170سال قبل برمی‌گردد؛ البته ‌این تاریخ مربوط به بعد از ساخت حمام و زمان بهره‌برداری آن است. طبق همین وقف‌نامه، 9قسمت از 12قسمت حمام سهم اولاد است، یک قسمت آن سهم روضه‌خوانی سید‌الشهدا(ع) در دهه‌ اول محرم، یک قسمت برای قرآن‌خوانی و یک قسمت هم برای رد مظالم.

آن‌طور که او می‌گوید، حمام حاج‌ابراهیم، هم سند داشته است و هم سند وقفی که براساس همان کتیبه سنگی در قسمت ورودی حمام نوشته شده‌ بود.

رضا کل؛ دلاک معروف حمام حاج‌ابراهیم

حمام حاج‌ابراهیم به‌خاطر شلوغی، چند دلاک درکنار حمام‌دار، کفش‌جفت‌کن و خدمه داشته است. رضا کل یکی از همان دلاک‌ها بوده که به‌خاطر شغلش همیشه دست‌ و پاهایش حنا داشته است؛ دلاکی که طبق گفته‌های رجبی، خیلی‌ها به حمام می‌آمدند تا او مشت‌ومالشان دهد.

115935.jpg

حاج‌ابراهیم، خرابی حمام را پیش‌بینی کرده‌ بود

«قصد خراب‌ کردن حمام را نداشتیم. 200سال قدمت داشت و می‌خواستیم براساس تاکید حاج‌ابراهیم حفظش کنیم.»رجبی ‌این را می‌گوید و ادامه‌ می‌دهد: حمام از سال1320 در اجاره یکی از حمام‌دارهای مشهد بود. زمانی که بهسازی بافت قدیمی‌ اطراف حرم پیش آمد، سعیمان ‌این بود که ‌این بنا را حفظ کنیم ولی شهرداری وقت بدون اطلاع ما به‌عنوان مالکان اصلی، با مستاجر چندین‌ساله ما کنار آمده و شبانه حمام را خراب کرده‌ بود. صبح یکی از روزها که آمدم تا از حمام خبر بگیرم، دیگر ساختمان سرجایش نبود و زمین با خاک یکسان شده‌ بود. پیگیر شدیم که جوابشان ‌این بود: «پولتان را می‌دهیم.» شکایتمان هم به جایی نرسید. درنهایت بعد از شش ماه در چند قسط به ما که مالک اصلی بودیم، 550میلیون تومان و به مستاجرمان هم 620میلیون تومان پرداخت کردند.او ادامه‌ می‌دهد: حاج‌ابراهیم در وصیت‌نامه‌اش خرابی حمام را پیش‌بینی کرده‌ بود و تاکید داشت که اگر نشد حفظ شود، تبدیل به احسن شود و وقف‌نامه ادامه پیدا‌ کند.

کوچه‌ای که خراب شد

امروز فقط بخش کوچکی از کوچه حاج‌ابراهیم مانده و بخش زیادی از آن در روند ساخت شارستان از بین رفته‌ است؛ البته شاید جالب باشد که بگویم بعد از تخریب حمام، شهرداری درمقابل شکایت ما، ساخت شارستان را بهانه تخریب خواند و ‌اینکه نمی‌شد بنا را حفظ کرد، درحالی‌که الان شما می‌توانید ببینید که اگر حمام خراب نمی‌شد، بعد از ساخت شارستان در حاشیه آن قرار می‌گرفت.او خاطراتی از کوچه حاج‌ابراهیم هم تعریف می‌کند و می‌گوید: داخل کوچه حاج‌ابراهیم همه‌چیز پیدا می‌شد؛ از بلورفروشی گرفته تا قصابی، عطاری، قهوه‌خانه، داروخانه، نانوایی و... . یکی از همین نانوایی‌ها که حاج‌محمدحسن نام داشت، نان‌‌های یزدی عجیبی تولید می‌کرد که در مشهد نمونه بود. خیلی‌ها از آن سر شهر می‌آمدند تا نان دست‌پخت او را بخرند؛ البته آن زمان ‌این محدوده نام خوبی بین مردم نداشت و بیشتر مردم به آن دید منفی داشتند؛ چراکه قهوه‌خانه‌ای نزدیک حمام حاج‌ابراهیم بود که محل تجمع لات‌‌ها و چاقوکش‌های مشهد بود و پدر مرحومم، ما را ممنوع کرده‌ بود که داخل ‌این قهوه‌خانه شویم. 

 

کلیدواژه ها
اشتراک گذاری
نظرات شما
جلال
15:34 1 0 پاســخ به ایــن نظــر

سلام فوق العاده بود من هم پسر یکی از کاسبهای اون محل هستم بهترین دوران زندگیم در آنجا گذشت. از این حمام بسیار زیبا من چندین بار استفاده کرده بود. واقعا متاسفم که این حمام که می توانست جایی برای بازدید عموم شود را یک شبه خراب کردن کاری که اون موقع با مغازه پدر من هم انجام دادن. هیچ تفکری برای حفظ میراث گذشتگان وجود ندارد.

احمدی
18:44 0 0 پاســخ به ایــن نظــر

سلام. واقعا خیلی تاسف انگیز و ناراحت کننده است. کوچه حاج ابراهیم و به خصوص حمامش که همه اعضای خانواده ما و اقواممان هر هفته آنجا میرفتیم. از نانوایی اش نان میخریدیم. از دیزی فروشی اش دیزی. کوچه اش خیلی طویل بود. خونه ما هم روبروی کوچه حاج ابراهیم حاشیه خیابان نواب بود. خونه خیلی بزرگ و قدیمی با معماری منحصربفرد. دیوارهای گنبدی شکل. دو در یکی به خیابون نواب میخورد و یکی به کوچه عسکریه راه داشت. خونه های تابستونی، خونه های زمستونی. آینه های قدی که باز میشدن و راه مخفی داشت به پایین زیر خونه و از راه باریکش رد میشدیم و به اتاقهای مخفیش میرسیدیم. همه چی باصفا بود. خیلی دوران خوبی بود. واقعا جای تاسف هست که همه چی خراب شده و فقط چند عکس قدیمی با دوربینهای قدیمی از اونجا به یادگار مونده. شهرداری کارش خیلی بد بود و اون محله رو خیلی زشت ساخته. دیگه بجز بعضی چیزهای خیلی کم که باقی مونده، کل یادگارها و خاطراتو نابود کرده. ما که هیچ وقت راضی نیستیم

روزنامه شهرآرا

باسلام
مخاطب گرامی، ضمن سپاس از اعتماد شما، نظرتان ثبت وبه حوزه سردبیری ارجاع شد.
تشکر از همراهی گرمتان

نظــر شـــما
نـــام پســت الکترونیــکی تصویـر امنـیتی