• خانه
  • یادداشت
  • هویت و جمهوریت گمشده‌های بازسازی مزار شهدا
کد خبر : 71929
/ 12:22
سیدمحمدجواد میری

هویت و جمهوریت گمشده‌های بازسازی مزار شهدا

هویت و جمهوریت گمشده‌های بازسازی مزار شهدا

١. برای طراحی دوباره قاب و سنگ مزار شهدا در مشهد فراخوانی منتشر شده است. این‌که وضعیت فعلی مزار شهدا نامطلوب تلقی شده جای شکر دارد، اما باید نگران بود که پس از تخریب قبلی این میراث معنوی و مردمی به ورطه تکرار و تکمیل این تخریب نیفتیم. افسوس بر گذشته سودی ندارد، اما، برای درمان دردهایی که خود ساخته‌ایم، باید بدانیم چه بر ما گذشته است.
روزی که مزار شهدا با بولدوزرهای توسعه صاف شد، سنگ‌ها و قاب‌هایی که بزرگ‌ترین موزه تاریخ مردمی دفاع مقدس را ساخته بودند جایشان را به سنگ‌های بی‌روحی دادند که نه زیبا بودند، نه بامعنا و نه مردمی. نهادهای رسمی دست به دست هم دادند و به نام زیباسازی و بهسازی، تخریب، و حداکثر، یکسان‌سازی کردند. به قول رندی: قلم در دست نادان مثل تیشه/ مزار یار را کنده ز ریشه/ به جای خط خوانای وصیت/ نشانده آهن و سیمان و شیشه.
این‌گونه، آن‌چه به تعبیر امام خمینی «زبان گویایی برای شهادت دادن بر عظمت روح جاوید شهیدان» بود گنگ شد و گسترده‌ترین سرمایه هنر مردمی قربانی نگاه فرمایشی و ساده‌انگارانه برنامه‌ریزانی شد که ساده‌ترین راه برای بهسازی را درست‌ترین راه یافته بودند.
٢. اما چه باید کرد؟ فراخوان تازه‌منتشرشده برای طراحی دوباره مزار شهدا را به فال نیک می‌گیریم و از این‌که آیا چنین امر خطیری از خلال فراخوان حاصل می‌شود یا نه می‌گذریم (در پروژه‌هایی که اثر مهمی بر هویت شهری و ملی دارند، فراخوان‌هایی بدون چارچوب و سیاست‌گذاری درست، معمولاً، به نتایج مطلوب نرسیده‌اند.). به هر روی، آن‌چه مهم است معیار انتخاب طرح‌هاست و تعهد برگزارکنندگان به این‌که اگر بهترین طرح‌های رسیده هم دارای معیارهای حداقلی نبودند، تکلیف خود را رفع‌شده نپندارند و در اندیشه طراحی جانشین مطلوب باشند.
سال گذشته هم مجموعه‌ای از طرح‌های جدید برای مزار شهدا آماده شد که در بازدیدی که یکی از نهادهای دخیل در مسئله مزار شهدا ترتیب داده بود مورد ارزیابی برخی کارشناسان قرار گرفت، اما فرم بارُم آن ارزیابی مبتنی بر هیچ نظریه‌ای در باب ماهیت و کارکرد مزار شهدا نبود.
٣. مزار شهدای دفاع مقدس باید چه ویژگی‌هایی داشته باشد که با صاحبانش نسبتی برقرار کند؟ اگر اولین ویژگی را «هویت‌مند بودن» بدانیم، می‌توان آن را با سه شاخصه سنجید:
- شباهت به مزارات ایرانی-اسلامی (که می‌تواند، به تناسب هر بوم، رنگ و بویی متمایز یابد)
- داشتن نشانه‌های انقلاب و دفاع مقدس
- شباهت به مزار شهدایی که تخریب شد
و از این میان، اگر خلق اثری با همه ویژگی‌های فوق در توان طراحان نباشد، شاید سومی مطلوب‌تر و صدالبته ممکن‌تر باشد. صدالبته، جعبه‌آیینه‌ها با محتویاتشان ارزش تاریخی و فرهنگی داشته و دارند، که درباره آن نیز خواهم گفت. خلاصه آن که مزار شهدا، در دو دهه نخست انقلاب، وجهه نمادینی داشته است که بازیابی آن بستری برای انتقال معانی ارزشمند معنوی و مردمی جنگ ما فراهم می‌آورد.
اما دومین ویژگی لازم برای قاب‌های مزار شهدا را قطعاً باید «قابلیت تعاملی‌»شان دانست. یکسان‌سازی مزار شهدا و از بین بردن چیدمان‌هایی که بازتاب فرهنگ و سلیقه اقشار گوناگون مردم و تنوع شهدا و تاریخچه آنان بوده است نشانه‌ای از پی نبردن کارگزاران جمهوری اسلامی به مفهوم عمیق جمهوریت است. دخالت مستمر خانواده شهدا یا دوستان و هم‌محلی‌ها و هم‌مدرسه‌ای‌های ایشان، به‌عنوان متولیان زیباسازی قاب‌ها، ضامن استمرار پیوند اجتماعی مردم با شهدا و دور کردن مزار شهدا از شیئی صرفاً موزه‌ای است. نوعی وحدت در کثرت و کثرت در وحدت در مزار شهدا محصول همین قابلیتِ ازدست‌رفته است که حتی می‌تواند تطور منطقی مزارات در گذر زمان را نیز نشان دهد. فضای بی‌روح امروز مزار شهدا و احساس غربت و سردرگمی مخاطب در این فضا ناشی از حذف جنبه تعاملی در قاب‌ها و سلب قدرت انتخاب بازماندگان شهید برای طراحی سنگ قبر شهیدشان است.
کلام آخر آن که، اگر قرار است در برخورد با هویت خویش دچار غرب‌زدگی هم شویم، کاش دست‌کم قرن بیست‌ویکمی باشیم، نه قرن نوزدهمی!

 
کلیدواژه ها
اشتراک گذاری
نظــر شـــما
نـــام پســت الکترونیــکی تصویـر امنـیتی