کد خبر : 83144
/ 12:13
پرونده شهرآرا در مورد طرح انتقال آب به مشهد با نگاهی به تجربه دیگر کشورها در این زمینه؛

یک طرح و هزار حرف

طرح انتقال آب به مشهد در‌میان استادان و کارشناسان کشور، (البته به‌جز مجموعه وزارت نیرو) موافقی ندارد؛ یا بهتر است بگوییم ما پیدا نکرده‌ایم، حتی یک نفر. در‌مقابل، با طیف وسیعی از نظرهای مخالف مواجه هستیم.

یک طرح و هزار حرف

فرزانه شهامت - بحث سر یک قِران و دو زار نیست. ١۵، ٣٠ یا ۴۵ هزار میلیارد تومان، رقم‌های مورد‌نیازی است که برای اجرای آن اعلام می‌شود.
طرحی که می‌توان گفت در‌میان استادان و کارشناسان کشور، (البته به‌جز مجموعه وزارت نیرو) موافقی ندارد؛ یا بهتر است بگوییم ما پیدا نکرده‌ایم، حتی یک نفر.
در‌مقابل، با طیف وسیعی از نظرهای مخالف مواجه هستیم. کسانی که صد‌در‌صد مخالف طرح انتقال آب از دریای عمان هستند‌ یا بر انجام مطالعات طرح به‌صورت جامع و نه به شکل فعلی اصرار دارند.
همچنین با موافقانی سرو‌کار داریم که باز هم منتقد‌ به حساب می‌آیند و بر حجم آب انتقالی، نیز برآورد مالی طرح حاشیه‌هایی را وارد می‌دانند.
در این طرح قرار است آب شور دریای عمان، شیرین و به ١٧ استان واقع در فلات مرکزی منتقل شود. در پروژه کریدور شرقی که ذیل این طرح تعریف شده، انتقال آب به سه استان سیستان‌وبلوچستان، خراسان‌جنوبی و خراسان‌رضوی پیشنهاد شده است.
مجری مطالعات یعنی قرارگاه خاتم‌الانبیا ٧۵٠‌میلیون مترمکعب را به‌عنوان حجم آب انتقالی به استان‌های شرقی پیشنهاد کرده ‌است. این میزان برای سه استان یادشده است و بناست آب شیرینی که تولیدش بسیار گران تمام خواهد شد، به مصرف شرب و صنعت برسد.

چاره‌ای نداریم؟
«در اجرای این پروژه مهم و حیاتی هیچ شکی وجود ندارد.» سرپرست تازه منصوب‌شده شرکت آب منطقه‌ای خراسان‌رضوی این‌طور فکر می‌گوید.
محمد علایی، در نشست خبری اخیر خود در تشریح دلایل اصرارش بر اجرای این پروژه به بیان نکات کیفی که بارها تکرار شده، بسنده کرده و گفته است: اجرای این طرح، تنها راه ممکن برای تأمین آب منطقه در طولانی‌مدت است و برای معطل‌کردن روند عملیاتی آن، زمانی نداریم.
این صحبت‌ها و مشابه آن از زبان مسئولان محلی و ملی درحالی مطرح می‌شود که کارشناسان همچنان بر طرح یادشده، اما و اگرهای متعددی را وارد می‌‌دانند، اما گویا صدای این انتقادها آن‌قدر بلند نیست که در عزم مدیران برای نفس اجرای طرح تأثیری داشته باشد. برخلاف انتظارمان، زمان‌بندی تقریبی اجرای طرح انتقال آب از دریای عمان، چند‌روز پیش، از زبان یکی از مسئولان سازمان محیط زیست بیان شد. معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت از محیط زیست به ایسنا گفته است مطالعه طرح تا حدود شش‌ماه دیگر به پایان می‌رسد و پنج‌ماه پس‌از پایان مطالعات، انتقال آب به کریدور شرقی یا همان استان‌های سیستان‌و‌بلوچستان و خراسان‌های جنوبی و رضوی آغاز می‌شود.
میزان آب مورد‌نیاز برای انتقال، عمق و روش آب‌گیری، نوع فناوری آب‌شیرین‌کن، محل استقرار آن، مسیر انتقال آب و محل بازگرداندن تلخ‌آبه‌ها سؤالات متعددی است که فقط در بُعد فنی ماجرا می‌توان طرح کرد و در این فرصت اندک باید به آن پاسخ داده شود.
نکته دیگری که در صحبت‌های پروین فرشچی، برجسته به نظر می‌رسد، جمله‌ای است که گویا آن‌قدر تکرار شده که دیگر به گفتمان غالب و ترجیع‌بند سخنان مسئولان کشور بدل شده است؛ اینکه «جز انتقال آب، چاره دیگری نداریم.»
اما آیا به‌واقع جز انتقال آب، چاره دیگری نداریم؟

هزار راه نرفته
صحبت‌های قاسم تقی‌زاده‌خامسی، مدیرعامل اسبق آب منطقه‌ای تهران، در میزگرد روزنامه شرق، یادآور نکات در‌خور تأملی است.
او به اختلاف موجود بین توزیع جمعیت و حجم آب در نقاط مختلف کشور اشاره و یکی از راه‌حل‌های پیش‌رو را انتقال حوضه‌به‌حوضه آب بیان می‌کند که معمولا با مخالفت‌های اجتماعی روبه‌روست. تغییر ساختار سازمان‌های آب منطقه‌ای از حوضه آبریز به استانی (که کاری غیرکارشناسی بود و با فشار مجلس انجام شد)، تنش‌های اجتماعی را بیشتر کرده است. رسیدگی به آب‌های مرزی و استفاده از فناوری‌های جدید در استفاده بهینه آب هم از راه‌حل‌هایی است که کشور هنوز به سراغ آن‌ها نرفته است.
او با اشاره به اهتمام دولت در مقوله محیط زیست ادامه می‌دهد: بنابراین باید آخرین راه‌حل، طرح‌هایی باشد که دغدغه‌مندان محیط زیست به‌صورت منطقی با آن مخالف هستند. نخستین موضوعی که همه دولت‌ها به آن می‌رسند،
اجرای طرح، آن‌هم از نوع هزاران‌میلیاردی است، اما اگر واقعا کشور منابع مالی دارد، می‌تواند آب بیشتری با دردسر کمتری استحصال کند که نه به محیط‌زیست خدشه وارد کند، نه پمپاژهای سنگین بخواهد، نه تالاب‌ها و نه گونه‌های گیاهی در‌معرض خطر باشند و نه نمک حاصل از آن روی دست بماند.
مدیرعامل اسبق آب منطقه‌ای تأکید می‌کند با طرح انتقال مخالف نیست، اما معتقد است که قبل از آن، کارهای زیاد و بی‌سروصدایی می‌توان انجام داد که کارآمدتر است و اصولا دولت‌ها سراغ آن نمی‌روند؛ برای نمایندگان مجلس هم قابل ‌ارائه در حوزه انتخابیه نیست، چون قابل «پروپاگاندا» نیست. اینجاست که «خیر جمعی» قابل‌ استحصال نیست.

طرحی خیال‌پردازانه
حدود دو هفته پیش، همایشی در مشهد با عنوان «الزامات پایدارسازی منابع آب» برگزار شد. معاون پژوهشی مرکز بررسی‌های استراتژیک ریاست‌جمهوری و مشاور وزیر نیرو، سخنران این مراسم بود و در صحبت‌هایی که با واکنش استاندار و سرپرست آب منطقه‌ای خراسان‌رضوی همراه شد، به نقد سیاست‌های آب کشور و طرح انتقال آب از دریای عمان پرداخت.
دکتر محمد فاضلی، این طرح را مشابه ایده‌های خیال‌پردازانه‌ای دانست که شخصیت کارتونی «ژول‌ورن» پیشنهاد می‌داد.
وی با طرح سؤالاتی بی‌پاسخ گفت: بررسی‌ها نشان می‌دهد متوسط اجرای پروژه‌های آبی کشور ١٣.۴‌سال است. این عدد از بررسی ردیف‌های بودجه در ٣٠‌سال گذشته به دست آمده است، یعنی از زمانی‌که برای پروژه‌ای اعتبار تعریف شده است تا پایان آن. هیچ‌یک از این پروژه‌ها نیز به‌اندازه انتقال آب از دریای عمان گسترده نبود‌ه‌اند. با برآورد سال‌٩٣ و قیمت دلار کمتر از سه‌هزار تومان، قیمت آبی که به مشهد خواهد رسید، ١٢‌هزار تومان برای هر متر‌مکعب خواهد بود. در‌صورتی‌که آبی که امروز به مشهد می‌فروشیم ۴٧٠تومان به‌ازای هر مترمکعب است. اگر آب شرب ١٢‌هزار تومانی به مردم مشهد بدهیم، دو راه بیشتر نداریم؛ یکی اینکه آب را به قیمت واقعی بدهیم، دیگر اینکه آب را به‌صورت یارانه‌ای بفروشیم. دولتی که همین امروز از وضعیت یارانه‌‌ها و اقتصاد ناپایدار آب می‌نالد، ١٣‌سال دیگر با کدام توان مالی می‌تواند برای هر مترمکعب آب، ١١‌هزار و ۵٠٠‌تومان یارانه بپردازد؟ پس آب یارانه‌ای منتفی است. حال برویم سراغ راه حل نخست؛ اگر بناست آن موقع آب را به قیمت واقعی به مردم بدهید، چرا الان این کار را نمی‌کنید؟
او مجموع آب مصرفی، اعم از زیرزمینی و سطحی در سه استان سیستان‌و‌بلوچستان و خراسان‌های رضوی و جنوبی را حدود ١١‌میلیارد مترمکعب بیان و اضافه کرد: اگر فقط ١٠‌درصد از این میزان را صرفه‌جویی کنیم، می‌شود یک‌میلیارد و ١١٠‌میلیون مترمکعب که حدود ٣۵‌درصد بیشتر از آبی است که بناست از دریای عمان منتقل شود. اگر نتوانیم ١٠‌درصد صرفه‌جویی کنیم، ٧۵٠‌میلیون مترمکعب آب انتقالی از دریای عمان هم به جایی نخواهد رسید.
به‌زعم مشاور وزیر نیرو، مشکل اصلی خراسان‌رضوی، روند رو‌به‌نابودی آبخوان‌ها، فرونشست زمین و امثال ترک‌های ٧٠‌کیلومتری زمین در دشت نیشابور است؛ مشکلاتی که آب انتقالی، نمی‌تواند هیچ‌یک از آن‌ها را رفع کند. عضو هیئت‌علمی دانشگاه شهید‌بهشتی در ادامه حرف‌هایش به این نکته نیز اشاره کرد: شاید تمام صحبت‌های من و موافقانم غلط باشد، اما کسانی که نظری غیر این دارند، فقط یک گزارش منتشر و آمار و ارقامشان را ارائه کنند.

در اجرای طرح هیچ شکی نیست!
کمتر از ٢۴‌ساعت پس‌از انتشار این صحبت‌ها در رسانه‌های مکتوب، استاندار خراسان‌رضوی در جلسه ستاد سرمایه‌گذاری استان، اظهار کرد: آقایی که مشاور وزیر بوده و درباره طرح انتقال آب عمان حرف زده است، بهتر است ابتدا استعفا کند و پس از آن به‌عنوان استاد دانشگاه نظر کارشناسی ارائه دهد!
علیرضا رشیدیان با بیان اینکه با اجرای این طرح که مطالعات آن در‌حال انجام است، مشکل بحران آبی در ١٧استان کشور حل می‌شود، ادامه داد: اگر طرح انتقال آب را عقب بیندازیم، آیندگان، ما را نفرین خواهند کرد.محمد علایی، سرپرست آب منطقه‌ای خراسان‌رضوی، نیز همان‌طور‌که انتظار می‌رفت، در نخستین نشست خبری خود به دفاع از طرح انتقال آب پرداخت و خطاب به منتقدان طرح گفت: مخالفت‌تان را در زمان تصویب طرح بیان کنید، اما در اجرای این پروژه مهم و حیاتی هیچ شکی وجود ندارد.
وی ادامه داد: در‌این‌‌راستا وزیر نیرو نیز تمام‌قد از اجرای طرح انتقال آب از دریای عمان به استان‌های شرقی حمایت و این موضوع مهم را دنبال می‌کند.

واکنش رئیس انجمن ژئوپلیتیک ایران به سخنان استاندار
اما این واکنش‌ها به همین‌جا ختم نشد و پروفسور محمدحسین پاپلی یزدی، رئیس انجمن ژئوپلیتیک ایران و استاد دانشگاه فردوسی، در یادداشتی تلگرامی به صحبت‌های استاندار خراسان‌رضوی این‌طور پاسخ داد:
«جناب آقای استاندار محترم خراسان‌رضوی دامت عزه
اگر طرح انتقال آب از دریای عمان به خراسان اتفاق بیفتد، امنیت و پایداری جمهوری اسلامی و ملت و سرزمین ایران به خطر می‌افتد. گوش به نظر کارشناسی رهبر انقلاب بدهید و سواحل مکران را آباد کنید. آب را نزد جمعیت نیاورید [بلکه] با ایجاد کار و اشتغال جمعیت را کنار آب ببرید. به‌صراحت عرض می‌کنم گوش به حرف دلسوزان بدهید، نه مافیای آب. اشتباهات فاحش آمایشی بس است.
ارادتمند، پاپلی‌یزدی».

تبعات احتمالی زیست‌محیطی
طرح‌ انتقال آب از ابعاد مختلف اجتماعی و پدافند عامل گرفته تا تبعات زیست‌محیطی آن، با سؤالات جدی مواجه است، سؤالاتی که هریک به‌تنهایی می‌تواند موضوع گزارشی مبسوط باشد.
طبیعت، موضوعی است که در زندگی شهرنشینی امروز، بیش‌از سایر ابعاد مغفول مانده است. از‌همین‌رو در ابتدا باید به این پرسش ساده پاسخ داد که آیا می‌توان در چرخه طبیعت، دست‌کاری کرد و انتظار داشت دست روی دست بگذارد و واکنشی نشان ندهد؟نگاه مهندسی صرف ‌به موضوع آب و دیده‌نشدن تبعات زیست‌محیطی طرح‌ها شاید در دهه‌های گذشته، موضوعی فانتزی به حساب می‌آمد، اما وضعیت خوزستان، نمونه‌ای عملی بود تا به سیاست‌گذاران و مجریان بفهماند که نتایج این دست‌کاری شوخی‌بردار نیست.مطرح کردن سؤال یاد‌شده با پاسخ صریح و منفی آن‌هایی مواجه می‌شود که زبان طبیعت را می‌فهمند. پروفسور امین علیزاده، عضو هیئت‌علمی دانشگاه فردوسی مشهد، انتقال بین‌حوضه‌ای آب را اقدامی در ستیز با طبیعت و برخلاف چرخه طبیعی آب می‌داند و معتقد است: به‌طور‌مسلم، هر کار خلاف طبیعت، درنهایت نمی‌تواند پایدار بماند؛ بنابراین باید سعی کرد تاحد ممکن با منابع آب محلی سازگار شد و از انتقال بین‌حوضه‌ای آب جلوگیری کرد.
در‌صورتی‌‌که ناگزیر از انجام این طرح‌ها باشیم، چه؟ این استاد دانشگاه به انجام کارها به دور از احساسات و جنبه‌های سیاسی، نیز درنظر‌گرفتن ملاحظاتی تأکید می‌کند که بررسی اثرات زیست‌محیطی در حوضه‌های آب‌دهنده و آب‌گیرنده فقط یکی از آن‌هاست.
وی می‌گوید: باید در این بررسی‌ها تمام مؤلفه‌های مهم و پیامدهای آن بر منابع آب، خاک، هوا، پوشش گیاهی و جانوری و ذخایر ژنتیکی و امثال آن را درنظر گرفت.افزایش دما و کاهش اکسیژن و ذخایر آبزیان، از مواردی است که فعالان محیط زیست به‌عنوان نقیصه انتقال آب در بلندمدت اشاره می‌کنند.
دراین‌باره مدیر مرکز پژوهش‌های علوم جوی و اقیانوسی دانشگاه شیراز با بیان اینکه بهره‌برداری از آب دریاها با تنگناهای زیست‌محیطی فراوانی رو‌به‌روست، می‌افزاید: اگر این بهره‌برداری با ارزیابی‌های ریزبینانه علمی و آینده‌نگری همراه نباشد، پیامدهای ناگوار زیست‌محیطی به‌دنبال خواهد داشت. او بر لزوم استفاده از دانش و تجربه کارشناسان و اجرای دقیق طرح‌های انتقال آب تأکید و بر نکته‌ای اشاره می‌کند که زنگ هشداری جدی به شمار می‌آید: این بهره‌برداری‌ها می‌تواند میزان بارش کشور را دچار کاهش چشمگیر کند که در‌نتیجه، نابودی منابع آب و خاک کشور در آینده را در پی خواهد داشت.

چند سؤال
فاطمه ظفرنژاد، پژوهشگر آب و توسعه پایدار، طرح انتقال آب از دریای عمان را «عجیب‌و‌غریب» می‌خواند. او در یادداشت تحلیلی مفصلی که در شماره سوم نشریه آب و توسعه پایدار منتشر شد، به نقد طرح انتقال آب می‌پردازد و با اشاره به قربانی‌شدن
گاوخونی، کارون، زاینده‌رود و دریاچه ارومیه به‌دلیل سیاست‌های غلط آبی، می‌گوید: با‌وجود‌این نمونه‌های ناسازگار، متولیان آب کشور وانمود می‌کنند خطوط انتقال، راهکاری جدا از سدسازی است و اگر رودها خاموش و خشک شده‌اند، طرح‌های انتقال را می‌توان منابع تازه آب انگاشت.
او ادامه می‌دهد: وجه مشترک طرح‌های ما، نداشتن گزارش‌های نیازسنجی مستند از نیازهای معقولانه است؛ گزارش‌هایی که به آگاهی عموم رسیده و نقد و ارزیابی شده باشد؛ گزارشی که دقیقا روشن کند این خطوط انتقال و راهکارهای گران‌قیمت، پاسخ‌گوی کدام نیاز ما خواهد بود. به‌عبارت‌دیگر، کدام جامعه انسانی از آن بهره خواهد برد؛ جامعه مصرف‌زده و بیمار کلان‌شهرها یا جامعه متمدن و سازگار با طبیعت؟
دوم اینکه بهتر نیست به‌جای سرمایه‌گذاری روی چنین طرح‌های ناسازگار، روی بازچرخانی‌ها متمرکز شویم؟ سوم اینکه روی کدام ویژگی اقلیمی تمرکز کرده‌ایم؟ آیا شبیه‌سازی یک شهر کویری به شهرهای اروپا نیاز موجهی برای انتقال آب است؟
سؤال‌ چهارم این پژوهشگر به تبعات اجتماعی طرح‌های انتقال آب کنایه می‌زند؛ اینکه آیا مردم دریافت‌کننده آب به خوشبختی خواهند رسید یا به مهاجرت و زندگی در کلان‌شهری پر‌مصائب ناگزیر خواهند شد؟ وی معتقد است اگر تصمیم‌گیری به مردم و خبرگان بومی محول شود و مصرف در حد معقول و اکولوژیک نگه داشته شود، دیگر به ‌چنین طرح‌های غول‌آسایی نیاز نخواهد بود. 
اشتراک گذاری
نظــر شـــما
نـــام پســت الکترونیــکی تصویـر امنـیتی