کد خبر : 83341
/ 11:14
بازتاب آزادسازی خرمشهر در شعر و داستان فارسی

نماد ناپیدای ادبیات مقاومت

خرمشهر نماد مقاومت ملی در جنگ هشت‌ساله ایران و عراق است و مقاومت ملی در همه‌جای دنیا منبع آفرینش آثار ادبی و هنری است.

نماد ناپیدای ادبیات مقاومت

فاطمه خلخالی استاد-شهرآراآنلاین، خرمشهر نماد مقاومت ملی در جنگ هشت‌ساله ایران و عراق است و مقاومت ملی در همه‌جای دنیا منبع آفرینش آثار ادبی و هنری است. این در حالی است که وقتی در ادبیات داستانی و شعر ما از جایگاه جنگ به‌ویژه آزادسازی خرمشهر صحبت می‌شود، نمی‌توان به آثار ماندگاری در این زمینه تکیه کرد و از آن‌ها نام برد.
اینکه «جنگ و صلح»، اثر تالستوی، با درون‌مایه مقاومت مردم مسکو در برابر ارتش ناپلئون از مهم‌ترین رمان‌های جهان به‌شمار می‌رود به این دلیل برمی‌گردد که توانسته است واقعه‌ای تاریخی و سیاسی را در قالب رمان به‌خوبی بیان کند آن‌گونه که منبعی معتبر برای این رویداد به شمار آید. این قله‌ای است که ادبیات ما تاکنون نتوانسته است آن را فتح کند.
برای خوب‌ نپرداختن به ادبیات مقاومت و جنگ دلایل چندی وجود دارد. در دسترس‌ نبودن اطلاعات و اسناد کافی برای اهالی ادبیات و سفارشی‌نویسی و نگاه یک‌سویه و کلیشه‌ای به جنگ برخی از این دلایل است که سبب شده است شاعران و نویسندگان حرفه‌ای ما کمتر به این وقایع بپردازند و اثری دندان‌گیر در این زمینه خلق نشود.
به مناسبت سالروز فتح خرمشهر و روز مقاومت، ایثار و پیروزی، چند تن از شاعران و نویسندگان مشهدی با ما از جایگاه واقعه بزرگ آزادسازی خرمشهر در شعر و داستان امروز سخن گفتند.
ادبیات دفاع مقدس به راه‌ افتادن یک نهضت نیاز دارد
به اعتقاد سید علیرضا مهرداد، کتاب‌هایی که به شهر خرمشهر و وقایع تاریخی آن پرداخته‌اند کم نیستند اما کار قوی و ماندگاری در این زمینه تولید نشده است. این نویسنده می‌گوید: واقعیت این است که اثر به‎‌دردبخور و درخور توجهی در این حوزه نداریم. «نخل‌های بی‌سر» از قاسمعلی فراست به عنوان نخستین کاری که مستقیما درباره آزادسازی خرمشهر نوشته شده است و «شطرنج با ماشین قیامت»، نوشته حبیب احمدزاده، از داستان‌هایی هستند که می‌توانند حرفی برای گفتن داشته باشند اما بیشتر آثاری که دراین‌باره منتشر شده‌اند مثل کتاب «دا» در قالب خاطره‌نگاری و خاطرات شفاهی‌اند.
این منتقد ادبیات داستانی به تاریخ پرطمطراق خرمشهر اشاره می‌کند و اینکه این شهر طی دو سده اخیر، چهار بار به دست بیگانگان اشغال شده است. به نظر وی، اتفاقاتی که در خرمشهر افتاده است می‌تواند در سینما و ادبیات آثاری دراماتیک خلق کند، اتفاقی که هنوز نیفتاده است مثل خود جغرافیای خرمشهر که هنوز بازسازی و زیباسازی نشده است.
مهرداد که مدرس کارگاه‌های داستانی ادبیات مقاومت نیز هست، اسناد و اطلاعاتی را که سازمان اسناد و مدارک دفاع‌مقدس جمع‌آوری کرده‌است، منبع خوبی برای شکل‌گیری داستان‌هایی در این حوزه می‌داند: تا آنجا که مطلع هستم، سازمان اسناد و مدارک دفاع مقدس در حال‌حاضر دستش پر است و اسنادی از وقایع جنگ و خرمشهر دارد که به‌تدریج از حالت محرمانه خارج می‌شوند و می‌توان آن‌ها را افشا کرد. این اسناد گنجینه‌های خوبی هستند که اگر در اختیار داستان‌نویسان قرار بگیرند، می‌توانند آثار ماندگاری را به وجود بیاورند.
باید جریانی فرهنگی اتفاق بیفتد تا بتوانیم آن‌طور که شایسته است شاهد تولید رمان‌هایی درخور درباره وقایع خرمشهر باشیم. این مسئله‌ای است که مهرداد به آن اعتقاد دارد و درباره‌اش می‌گوید: همانند تلاشی که برای انتشار مجموعه جلدهای «فاتحان خرمشهر» انجام شد باید جریانی اتفاق بیفتد. سازمان و نهادی باید پای کار بیاید، تعدادی از نویسندگان را جمع کند، اسناد مربوط به جنگ را در اختیار آنان بگذارد تا نهضتی راه بیفتد و آثاری درخور در زمینه دفاع‌مقدس و آزادسازی خرمشهرتولید شود.
هنوز به مرحله ثبت ادبی وقایع جنگ نرسیده‌ایم 
سعید حیدری با نگاهی متفاوت معتقد است هنوز برای قضاوت درباره جایگاه فتح خرمشهر و درمجموع جایگاه جنگ در ادبیات فارسی زود است. او می‌گوید برخلاف بسیاری از افراد که تصور می‌کنند باید بازتاب دفاع مقدس در ادبیات تاکنون مشخص شده باشد، اعتقادی به این موضوع ندارد: وقایع تاریخی باید سه مرحله وقوع، نقل و ثبت را سپری کنند تا بتوانند تأثیر خود را بر ادبیات و هنر بگذارند. معمولا هرچه مرحله نقل طولانی‌تر باشد، واقعه شاخ و برگ بیشتری پیدا می‌کند و از زمانی که ثبت واقعه شروع می‌شود، رشد آن متوقف می‌شود.
این شاعر مشهدی با بیان اینکه وقایع جنگ تحمیلی در کشور ما هنوز از مرحله نقل عبور نکرده‌اند می‌افزاید: به‌علت گستردگی جنگ تحمیلی و نیز گستردگی انواع و جلوه‌های ادبی، مرحله نقل و ثبت طولانی است.
به نظر وی آثاری که در طول سال‌های پس از جنگ درباره این رویداد در حوزه ادبیات و سینما خلق شده، هنوز به مرحله ثبت و تولید هنری نرسیده‌اند و هرآنچه تاکنون بوده، نقل روایت‌های جنگ است: از زمان جنگ، شهیدآوینی با ساختن «روایت فتح» به نقل وقایع جنگ پرداخت و فیلم‌هایی هم که بعد از آن ساخته شد برداشت‌هایی شتاب‌زده از جنگ بود. درباره ادبیات هم به همین شکل است.
حیدری می‌گوید کتاب‌هایی مانند «دا» یا «نورالدین، پسر ایران» هم خاطره‌نگاری‌هایی است که تأیید می‌کند ما هنوز در مرحله نقل وقایع جنگ به سرمی‌بریم و هنوز این اتفاقات به صورت آثار ادبی ثبت نشده‌اند: زمانی عده‌ای از شاعران و داستان‌نویسان تلاش کردند خاطره‌های نقل‌شده از راویان جنگ را به شکل شعر و داستان دربیاورند، اما الان وقتی برمی‌گردید به آن آثار نگاه می‌کنید می‌بینید همه‌شان واقعه‌ها را نقل کرده‌اند و هیچ‌یک به اثر ادبی تبدیل نشده‌اند. سال‌ها طول می‌کشد تا بتوانیم نظر بدهیم آیا آزادسازی خرمشهر انعکاس کافی در هنر و ادبیات ما داشته است یا خیر.
با این حال به نظر این پژوهشگر ادبیات دفاع مقدس، تا این مرحله خوب پیش آمده‌‌ایم و کتاب‌هایی که تولید شده است ارزش خواندن دارد: درکل در مرحله نقل خوب کار کرده‌ایم چنان‌که بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس تاکنون چندین هزار ساعت مصاحبه ضبط کرده که هنوز هیچ‌فردی آن‌ها را مطالعه نکرده است.
داستان‌های تولیدشده بیشتر تلاش‌هایی فردی بوده است
سیدسعید موسوی می‌گوید واقعه آزادسازی خرمشهر هنوز به شکل ادبیات داستانی درنیامده است. هرچه بوده در قالب‌های خاطره و گزارش‌نویسی و روزشمار جنگ تولید شده است: جسته و گریخته داستان‌هایی مثل «نخل‌های بی‌سر» قاسمعلی فراست نوشته شده، اما اینکه وقایع خرمشهر دستمایه نوشتن رمان یا داستان بلند قرار گیرد، هنوز چنین چیزی را نداشته‌ایم.
این نویسنده ادبیات پایداری درباره دلیل آفریده‌نشدن رمانی ماندگار در حوزه جنگ چنین می‌گوید: ما در این زمینه سرمایه‌گذاری لازم را انجام نداده‌ایم. سالگرد آزادسازی خرمشهر به عنوان روزی ملی در تقویم گنجانده شده است اما برای تولید ادبیات دراین زمینه، برنامه‌ریزی و هدف‌گذاری نکرده‌ایم. اگر هم اثری خلق شده تلاش و کوششی فردی بوده است. یعنی نویسنده خودش اتفاقات جنگ را از نزدیک دیده و به صورت خودنوشت اثری را خلق کرده است.
موسوی که حدود یک دهه گذشته اثری داستانی با نام «پشت دیوارهای شهر» را منتشر کرد، درباره این اثر بیان می‌کند: کتاب خاطرات خودنوشت من از شروع جنگ در خرمشهر و مهاجرت از این شهر است. آثار دیگر تولیدشده هم معمولا به همین ترتیب است.
این منتقد با اشاره به رمان «زمین سوخته» از احمد محمود می‌گوید که این اثر روایت اهواز در روزهای جنگ است اما ماجرای خرمشهر به عنوان خط مقدم با اهواز بسیار متفاوت است. اینکه ما نیاز مبرم داریم واقعه اشغال و آزادسازی خرمشهر را به شکل ادبیات داستانی دربیاوریم، نظر قاطع این مدرس داستان‌نویسی است: اگر امروز تاریخ‌ دیگر کشورها ابعاد جهانی پیدا کرده، به این علت است که این تاریخ وارد فضای داستان شده و شکل هنری و ادبی یافته است.
موسوی معتقد است چنین اتفاقی به‌آسانی روی نمی‌دهد مگر اینکه حرکت‌هایی فرهنگی دراین زمینه انجام شود: باید مدارک و مستندات جنگ در کتابخانه‌ای که در دسترس نویسندگان باشد بایگانی شود. داستان‌نویسان باید از جنبه مالی نیز حمایت شوند تا دغدغه معاش نداشته باشند و زمانی که داستان‌نویس حرفه‌ای تربیت کردیم، می‌توانیم انتظار خلق رمان‌هایی ماندگار درباره خرمشهر و دیگر اتفاقات جنگ را داشته باشیم.
کمتر شاعری از جنگ تحمیلی نسروده است
به نظر عباس ساعی بیشتر شاعران ایرانی درباره موضوع جنگ تحمیلی آثاری سروده‎‌اند که پاره‌ای از آن‌ها در سرزنش این جنگ و برخی نیز در حمایت از دفاع مقدس بوده است: در این سال‌ها شاعران متعهد، جوان و ارزشی آثار گران‌قدری تولید کرده‌اند. کنگره‌های شعر جنگ سالی یک‌ بار برگزار می‌شد و بهترین و شاخص‌ترین شعرهای حوزه جنگ در آن‌ها عرضه می‌شد. در واقع، بسیاری از رخدادهای جنگ از جمله آزادسازی خرمشهر که یکی از اتفاقات برجسته و بزرگ در تاریخ جنگ تحمیلی است انعکاس مطلوبی در شعر معاصر داشته است.
این منتقد و داور جشنواره‌های ادبی می‌گوید کمتر شاعر ارزشی و انقلابی‌ای هست که درباره جنگ شعری نسروده و به طور مشخص به خرمشهر نپرداخته باشد: خرمشهر نقطه عطفی در جنگ میان ما و صدام و صدامیان بود. حالا که سه دهه از پایان جنگ گذشته است، شعرهای ارزشمندی را می‌توانیم در این حوزه بیابیم که نشان‌ می‌دهد شعر جنگ و ادبیات مقاومت جایگاه رفیع و بلندی در این حوزه داشته 
است.
او ادامه می‌دهد: با این همه، به نظرم هنوز حق مطلب دراین‌باره ادا نشده است. باید بکوشیم زمینه درک و فهم شاعران جوان را از مقوله جنگ فراهم کنیم. گرچه وضعیت مناطق جنگی در حال حاضر با آنچه در سال‌های دفاع مقدس داشتند متفاوت شده است، قرار گرفتن شاعران جوان در آن فضا و حال و هوا می‌تواند به تولید آثار ارزشمند کمک کند. شعر معروف سهیل محمودی درباره جنگ (دلم شکسته‌تر از شیشه‌های شهر شماست/ شکسته باد کسی کاین‌چنینمان می‌خواست) در سفری به جنوب گفته شد که از قضا عده‌ای از ما شاعران استان خراسان نیز همراه ایشان بودیم. آقای محمودی با دیدن مخروبه‌های شهر و در و پنجره‌های شکسته خرمشهر، چنان متأثر شد که بداهه این شعر درخشان را سرود.

 
کلیدواژه ها
اشتراک گذاری
نظــر شـــما
نـــام پســت الکترونیــکی تصویـر امنـیتی