• خانه
  • فرهنگی
  • نگاهی به تاریخچه نشریه‌های ادبی مشهد به مناسبت فرا رسیدن سالروز گشایش خانه مطبوعات ایران؛ با «ادب» و «دبستان» آغاز کردیم
کد خبر : 83905
/ 09:42

نگاهی به تاریخچه نشریه‌های ادبی مشهد به مناسبت فرا رسیدن سالروز گشایش خانه مطبوعات ایران؛ با «ادب» و «دبستان» آغاز کردیم

سابقه مطبوعات ادبی در ایران به حدود ١۵٢ سال و در مشهد کمابیش به ١١٩ سال می‌رسد. در این ١١٩سال، ۶۴ نشریه ادبی دولتی و خصوصی با عنوان‌های مختلف در مشهد به چاپ رسیده‌ است.

نگاهی به تاریخچه نشریه‌های ادبی مشهد به مناسبت فرا رسیدن سالروز گشایش خانه مطبوعات ایران؛ با «ادب» و «دبستان» آغاز کردیم

فاطمه خلخالی استاد: گرچه روزنامه‌نگاری و کار مطبوعات در هر حوزه‌‌ای که انجام بگیرد با ادبیات پیوند می‌خورد، نشریات ادبی به طور خاص به مقوله ادبیات می‌پردازند و طیف خوانندگان خود را دارند. زبان و رویکرد چنین مطبوعاتی ادبی‌تر است. از همین روست که از زمان ظهور نخستین نشریه ادبی تاکنون، روزنامه‌ها و رسانه‌های مکتوب غیرادبی نیز از این شاخه مطبوعاتی تأثیر گرفته‌اند چنان‌که هم‌اکنون در بسیاری از نشریات غیرادبی، صفحه، ستون یا قسمتی به ادبیات اختصاص دارد.
سابقه مطبوعات ادبی در ایران به حدود ١۵٢ سال و در مشهد کمابیش به ١١٩ سال می‌رسد. در این ١١٩سال، ۶۴ نشریه ادبی دولتی و خصوصی با عنوان‌های مختلف در مشهد به چاپ رسیده‌ است.
صفحه «ادبستان» روزنامه شهرآرا به‌مناسبت فرا رسیدن سالروز گشایش خانه مطبوعات ایران (٢٣ خرداد ١٣۴٧) نگاهی به تاریخچه نشریات ادبی در مشهد داشته است.

«ادب» از تبریز به تهران رسید
قدیمی‌ترین نشریه ادبی ایران «روزنامه ملت سنیه ایران» نام داشت که در سال ١٢۴۵ با مدیریت و سردبیری علیقلی‌میرزا اعتضادالسلطنه منتشر شد و پس از سه شماره، نامش به «روزنامه ملتی» تغییر کرد. این نشریه تا سال ١٢۴٩ با چاپ زندگی‌نامه شاعران و اشعار آن‌ها به کار خود ادامه داد.
مطابق اسناد و اطلاعات مدیریت اسناد و مطبوعات آستان قدس رضوی، قدیمی‌ترین نشریه‌ای که در مشهد به چاپ مطالب ادبی پرداخت روزنامه «ادب» بود که در سال ١٣١٨ قمری برابر با ١٢٧٨ خورشیدی به همت ادیب‌الممالک فراهانی، شاعر نامدار، انتشار یافت. در این روزنامه افزون بر قصاید بسیاری از شاعران نامی ایران در ستایش وطن و مدح ائمه اطهار(ع)، مطالب تاریخی، علمی و اقتصادی نیز انعکاس می‌یافت.
سایت کتابخانه و موزه ملی ملک اطلاعات بیشتری از این نشریه منتشر کرده است. طبق آنچه در این سایت آمده است، نخستین شماره این روزنامه در سال ‎۱۳۱۶ قمری در تبریز با نام «جریده الادب» و پس از آن با عنوان «ادب» انتشار یافته و طی دوسال‎،۲۲شماره از آن چاپ شده است.
این روزنامه از سال ‎۱۳۱۸ قمری به مدت سه سال در مشهد فعالیت کرد. سپس اداره روزنامه به تهران انتقال یافت تا از ‎۲۷ رجب ‎۱۳۲۱ دوره جدید انتشار آن در پایتخت از سرگرفته شود.

ظهور نشریات ادبی تخصصی در خراسان
اما اگر بخواهیم از قدیمی‌ترین نشریه‌‌ای که در مشهد به صورت تخصصی وارد حوزه ادبی شده است نام ببریم، به استناد مدارک مدیریت اسناد و مطبوعات آستان قدس رضوی، به مجله «دبستان» در سال ١٣٠١ می‌رسیم که سید حسن مشکان طبسی آن را تأسیس کرده است.
سایت دانشنامه مشهدالرضا مشهد را دومین شهر ایران (پس از تهران) می‌داند که نشریه‌ای با مطالب گوناگون به‌ویژه ادبی در آن پدید آمده است (روزنامه ادب). بر پایه این منبع، ظهور نشریات ادبی به شکل امروزی آن، با انتشار مجله‌های «بهار» و «دانشکده» در تهران، سپس مجله «دبستان» در مشهد بوده است: «دبستان» سومین مجله ماهانه ادبی در ایران و نخستین مجله ادبی خراسان است که چندین‌سال منتشر شد و توانست تأثیری مثبت بر مخاطبان خود بگذارد.
«شرحی بر مجله ادبی دبستان»، نوشته محمدحسین رفیعی، عنوان مطلبی است که در سایت کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی آمده است. رفیعی در این شرح، یادداشت طبسی (مؤسس مجله دبستان) را نقل کرده ‌که در شماره نخستین آن منتشر شده است: «دبستان» مجله‌ای‌ است علمی و ادبی که نظر نویسنده[گان] آن به ترویج زبان فارسی امروزی‌ است. این مجله بحث می‌کند از سایر مواضیع علمی و اجتماعی و درج می‌کند مقالات عام‌المنفعه را و داخل نمی‌شود در سیاسات خصوصی و موضوعاتی که ممکن است به اشخاص برخورد کند.
چه این مسائل از شقوق جراید یومیه است ... . دبستان بر ضد این عقیده است که باید در زبان فارسی تصرفی شود و به فرس قدیم مثلا رجوع شود بلکه اصرار می‌ورزد که همین زبان ادبی امروزی با تمام الفاظ و ترکیباتش ضبط و تدوین گردد (ش. ١، ص. ۴).

آستان قدس رضوی، پیش‌گام، دانشکده ادبیات، بادوام
براساس اطلاعاتی که مدیریت اسناد و مطبوعات آستان قدس رضوی در اختیار شهرآرا گذاشته است، از مجموع ۶۴ نشریه ادبی که طی حدود ١٢٠سال روزنامه‌نگاری خراسان به چاپ رسیده‌‌اند، ١٧ نشریه پیش از انقلاب اسلامی و ۴٧ نشریه پس از آن منتشر شده‌ که آستان قدس رضوی با چاپ ٩ نشریه، پیش‌گام چاپ نشریات ادبی بوده و دانشگاه فردوسی نیز مهم‌ترین مجله‌های ادبی را در این حوزه منتشر کرده است.
«مجله دانشکده ادبیات دانشگاه فردوسی مشهد» تنها نشریه ادبی‌ای است که از سال ١٣۴۴ و پیش از انقلاب اسلامی فعالیت خود را آغاز کرده و تا سال ١٣٨٧ با نام‌هایی شبیه این منتشر شده است. این مجله از سال ١٣٨٨ تغییر رویه داد و به ٩ مجله تخصصی در حوزه علوم انسانی تقسیم شد.
پس از این نشریه با تجربه نیم‌ قرن انتشار، مجله‌ «مترجم» با بیش از ٢۵سال، مجله «آموزش زبان و ادبیات» با ١٨ سال، فصلنامه «پاژ»، «پیک فرهنگ»، «خط سوم»، «نگاره» و «تئاتر در گذر زمان» با حدود یک دهه تجربه باسابقه‌ترین نشریات ادبی یا با گرایش‌های ادبی در مشهد هستند.
از «مجله دانشکده ادبیات دانشگاه فردوسی مشهد»، «مجله زبان و ادبیات فارسی دانشگاه آزاد اسلامی مشهد» و فصلنامه «پاژ» می‌توان به عنوان نشریات مهم ادبی این شهر پس از انقلاب نام برد.

هزینه‌های مالی و گاهنامه‌شدن مطبوعات
یکی از ضروری‌ترین عوامل در اداره نشریات ادبی وجود نیروهای متخصص است، افرادی که در حوزه ادبیات آگاهی و تسلط کافی داشته باشند. از نمونه نشریات ادبی مشهد که گردانندگانش، دست‌کم در مقطعی، اهالی ادبیات این شهر بوده‌اند می‌توان به «هنر اولیا» و «دال» اشاره کرد که در دهه ٨٠ منتشر می‌شدند. مدیرمسئولی «هنر اولیا» بر عهده محمدمهدی عرفانیان بود که با رویکرد پرداخت به هنرهای گوناگون اعم از شعر و داستان و سینما و هنرهای تجسمی فعالیت می‌کرد اما در مقطعی، به حوزه ادبیات توجه ویژه‌تری نشان داد.
«دال» نیز به مدیریت پژمان گلچین انتشار می‌یافت که رویکردی فرهنگی، هنری و ادبی داشت.شاید بتوان گفت ماهنامه تئاتر، سینما و ادبیات «بارثاوا» که نخستین شماره آن در زمستان سال ١٣٩۵ در پیشخوان باجه‎های مطبوعاتی قرار گرفت هم‌اکنون تنها نشریه‌ای است که به واسطه حضور جمعی از فرهیختگان ادبی مشهد در آن توانسته است به‌خوبی در حوزه تخصصی ادبیات
فعالیت کند. اما به‌نظر می‌رسد از مهم‌ترین دلایل انگشت‌شماربودن نشریات تخصصی ادبی در مشهد، دغدغه تأمین هزینه‌های تهیه مطلب و نشر باشد که در دهه‌های گذشته، تعطیلی‌ شماری از این نشریات یا گاهنامه شدن برخی از مطبوعات دوره‌ای را در پی داشته است.
اشتراک گذاری
نظــر شـــما
نـــام پســت الکترونیــکی تصویـر امنـیتی