• خانه
  • فرهنگی
  • لذت و فردگرایی با آیین‌های جدید دینداری پیوند خورده است
کد خبر : 88773
/ 10:57
محسن حسام مظاهری، جامعه‌شناس و پژوهشگر حوزه دین:

لذت و فردگرایی با آیین‌های جدید دینداری پیوند خورده است

پیاده‌روی اربعین که به‌صورت گسترده و با جمعیتی میلیونی انجام می‌شود، تا چندسال پیش دست‌کم در بین عامه شیعیان شناخته‌شده نبود.

لذت و فردگرایی با آیین‌های جدید دینداری پیوند خورده است

شهرآرا آنلاین -  رادمنش| پیاده‌روی اربعین که به‌صورت گسترده و با جمعیتی میلیونی انجام می‌شود، تا چندسال پیش دست‌کم در بین عامه شیعیان شناخته‌شده نبود. البته این آیین در عراق ریشه و پیشینه‌ای کهن دارد و از آیین‌های عزاداری آن جغرافیاست که با سقوط صدام، هر سال پرشمارتر از سال قبل برگزار شد و به مرور نظر عزاداران ایرانی را هم به خود جلب کرد و با تبلیغات و معرفی در رسانه‌های رسمی و غیررسمی و شبکه‌های اجتماعی، به حرکتی عظیم تبدیل شد. این آیین مذهبی در میان عامه دینداران عمری کمتر از یک دهه دارد و توانسته است جای خود را در آیین‌های عزاداری ایرانی مانند برپایی هیئت‌ها و دسته‌های عزاداری، مراسم زنجیرزنی و‌... باز کند. 

محسن حسام مظاهری، جامعه‌شناس، نویسنده و پژوهشگری است که در کتاب‌هایی مانند «رسانه شیعه»، «فرهنگ سوگ شیعی» و «تراژدی جهان اسلام، عزاداری شیعیان ایران به روایت سفرنامه‌نویسان‌، مستشرقان و ایران‌شناسان (از صفویه تا جمهوری اسلامی)» به بررسی جامعه‌شناختی آیین‌ها و مجالس عزاداری در ایران پرداخته است. او در نشستی که در پژوهشکده ثامن برگزار شد، نگاهی جامعه‌شناسانه به آیین‌ها و مناسک دینی داشت و به تشریح دلایل ظهور و افول آیین‌ها با محوریت پیاده‌روی اربعین پرداخت. گزارش بخش‌هایی از این نشست را در ادامه بخوانید.

 

﷯ تشیع، مذهبی مستعد آیینمندی است

حسام مظاهری در ابتدا به تعریف آیین پرداخت و گفت: در یک تعریف خیلی کلی، آیین را رفتار یا کنشی رسمی تعریف می‌کنیم که واجد معنای نمادین بین گروهی از افراد جامعه است و داوطلبانه انجام می‌شود. آیین‌های دینی بخش مرئی دینداری شمرده می‌شوند.

او ادامه داد: تشیع جزو مذاهبی است که به دلایل هویتی و تاریخی خیلی مستعد آیینمندی و پروراندن آیین‌ است و بخش مهمی از فرهنگ شیعی به آیین اختصاص دارد.

این پژوهشگر افزود: در یک تقسیم‌بندی، آیین‌های دینی را به ٢ دسته کلی می‌توانیم تقسیم کنیم؛ آیین‌های اولیه آیین‌هایی هستند که کیفیت و فرم انجام آن‌ها در خود دین و توسط مؤسسان هر دین تشریع می‌شود. آیین‌های ثانویه آیین‌هایی هستند که ابداع آن‌ها نه به‌وسیله مؤسسان که به دست دینداران است. آیین‌های ثانویه فرم سیال و متغیری دارد، در‌حالی‌که آیین‌های اولیه ثابت هستند، برای نمونه در اسلام و در فرهنگ اسلامی مناسک اولیه، وضو و نماز و حج است که جزو شریعت دین محسوب می‌شوند، اما زیارت و عزاداری را جزو مناسک ثانویه فرض می‌کنیم.

 

﷯ تغییرات فرم‌های آیینی با وضعیت دینداری ارتباط دارد

مظاهری بیان کرد: دینداران می‌توانند در مناسک ثانویه دست به تغییر بزنند، ابداع کنند، خلاقانه بازآفرینی و بازتعریف کنند و مناسک را به استخدام خودشان در بیاورند. طبیعی است که ما دیندارانی داشته باشیم که مناسک ثانویه برایشان جذاب‌تر باشد و به مناسک ثانویه تقید داشته باشند، اما به مناسک اولیه اعتنا‌ نکنند.

این جامعه‌شناس خاطرنشان کرد: ما در هر برهه‌ای، به همان اندازه‌ای که تغییرات دینداری داریم، تغییرات فرم‌های آیینی هم داریم، چرا که آیین‌ها وجه مرئی و بروزیافته دینداری در هر دوره‌ای هستند. براساس این فرض وقتی تغییرات فرم‌های آیینی در دوره معاصر را می‌بینیم باید با کیفیت و وضعیت دینداری در دوره معاصر ارتباطی داشته باشد، پیاده‌روی اربعین یکی از مصداق‌های این تغییرات است.

 

﷯ ظهور دین تلگرامی

این جامعه‌شناس بیان کرد: یک عامل مهم نه فقط در تغییرات دینداری که در کل تغییرات اجتماعی و فرهنگی جامعه ایرانی در دهه‌ اخیر، ظهور رسانه‌های جدید است. رسانه‌های جدید سهل‌الوصول، فراگیر و رایگان هستند و انحصار رسانه‌هایی را که تا پیش از این بود شکسته‌‌اند. خود این، تحول مهمی در مدل دینداری ایجاد کرده است که می‌توان آن را به «دین تلگرامی» تعبیر کرد، یک‌جور دینداری که گزاره‌هایش را به شکل پراکنده از این طرف و آن طرف جمع می‌کند.

مظاهری اضافه کرد: این کلاژی است که فرد برای خودش می‌سازد و یک تکه‌اش را از گاندی، یکی را از بودا و یکی از مسیحیت و یکی هم از تشیع می‌گیرد؛ یک حدیث هم از امام علی(ع) می‌آید کنار یک جمله قشنگ از یک سلبریتی قرار می‌گیرد. تکه‌های پراکنده که به شکل شبکه‌ای اصلا به هم متصل نیستند و قرار هم نیست باشند. به دلیل اینکه در دین عامه برخلاف دین متدینان و برخلاف دین نخبگان، اساسا شبکه بودن شرط نیست، کارآمدی شرط است. چون عامه دینداران دین را زندگی می‌کنند، گزاره‌هایی به کارشان می‌آید که به کار زندگی بیاید، مهم نیست که اصالت دارند یا ندارند، مهم نیست که ازنظر منبع رسمی دین مورد تأیید هستند یا نه، مهم این است که این گزاره‌ای است که کار مرا راه می‌اندازد و آن تصویر دلخواهم را از دین می‌سازد، بنابراین ما الان با انواع دین‌های شخصی مواجهیم.

 

﷯ جایگاه لذت در دینداری امروزی

این پژوهشگر گفت: سبک زندگی متفاوت جوانان امروز صرفا در زندگی روزمره و در وجوه اقتصادی نیست، بلکه طبیعتا در دینداری هم خودش را نشان می‌دهد. ویژگی‌ فرهنگ جوانان، هیجان‌طلبی و میل به تنوع و تکثر و لذت است و فهم امروز دینی در خرده‌فرهنگ جوانان با مقوله لذت پیوند دارد، دینداری‌ای که اتفاقا لذت‌بخش است و این لذت‌ها خودش را در فرم‌های آیینی پدیدار می‌سازد.

او به تغییر سبک زندگی دینداری زنان نیز اشاره کرد: در دینداری رسمی، در دوره معاصر، متن دین متعلق به مردان است و به تعبیری دینداری مردانه داریم. زنان اگر تا امروز به دلایل مختلف این انفعال را پذیرفته بودند، اما نشانه‌هایی هست که نسل جدید زنان دیندار که منزلت اجتماعی متفاوت و تحصیلات‌ و آگاهی‌های اجتماعی بیشتری پیدا کرده‌اند وضعیت گذشته را بر نخواهند تابید، این نشانه‌هایی از مرئی شدن زنان دیندار است.

 

﷯ پیاده‌روی اربعین، آیین جدید دینداری

این جامعه‌شناس در ادامه به تشریح پیاده‌روی اربعین پرداخت و گفت: پیاده‌روی یکی از آیین‌های جدید دینداری است که مشهورترین آن، پیاده‌روی اربعین است. این حرکت در شکل ایرانی‌اش کمتر از ١٠ سال است که شکل گرفته و فرمی درحال تکثیر است و ما پیاده‌روی در شهادت امام‌رضا (ع) و عید غدیر را هم می‌بینیم که متأثر از پیاده‌روی اربعین است.

او ابراز کرد: فرم پیاده‌روی با انتظارات و اقتضائاتی که روندهای تغییرات دینداری دارد کاملا متناسب است. پیاده‌روی فرمی کاملا سیال دارد و زمان و تقویم مشخص ندارد. می‌توانید از هرجا که خواستید شروع کنید و هر جا خواستید تمام کنید. وجوه فراغتی پررنگی دارد. مصرف دینی لذت‌بخشی دارد. تأمین‌کننده نیازهای جوانی است. جذابیت‌های فراغتی دارد. سیاحتی جذاب و توریسمی آزاد است و ازحیث مرئی شدن دینداری زنان هم خیلی برجسته است. زنان هم در متن آن حضور دارند. 

مظاهری یادآور شد: فردیت در این آیین مهم است. پیاده‌روی اتفاقی فردی است که در جمع شکل گرفته است. چند میلیون‌نفر را می‌بینیم که در این مسیر حرکت می‌کنند. معنویت‌گرایی فردی و دنبال حال خوش بودن در دینداری‌های جدید فراگیر است.

او در پایان بیان کرد: دینداری جدید با فرهنگ مصرف و لذت پیوند خورده است و من به عنوان جامعه‌شناس و از این دیدگاه، این اتفاق پدیداری را آسیب نمی‌بینم، چون واقعیت است و نمی‌توان آن را حذف کرد. هر چند ممکن است به‌لحاظ دینداری این‌گونه نمایش دادن‌ها پذیرفتنی نباشد.

 

اشتراک گذاری
نظــر شـــما
نـــام پســت الکترونیــکی تصویـر امنـیتی