کد خبر : 92883
/ 07:46

سنگ قبرهای رو به موت

باوجود جمع‌آوری سنگ‌های تاریخی از گوشه‌وکنار خراسان، هنوز این آثار از خطر تخریب حفظ نشده‌اند

سنگ قبرهای رو به موت

شهرآرا آنلاین - سیدی، سعادتمند| از حدود سال‌٧٨ با همت یکی از طبیعت‌گردهای علاقه‌مند به تاریخ، سنگ‌های تاریخی و هنری از گوشه‌وکنار خراسان جمع‌ شد و به هارونیه انتقال یافت. این کار «محمدتقی نوری‌جوادی» که با موافقت میراث فرهنگی خراسان‌رضوی انجام شد، اقدامی بسیار مفید برای جلوگیری از سرقت و تخریب سنگ‌های تاریخی بود. زحمات و هزینه‌های بیست‌ساله برای کشف و انتقال سنگ‌ها به بقعه هارونیه بر کسی پوشیده نیست، اما رهاکردن مجدد آن‌ها توسط میراث‌فرهنگی زیر برف و باران و آفتاب، به روال سابق چندصدساله، موضوعی دردآور است. از آن ناراحت‌کننده‌تر، نبود حتی یک تابلو توضیح کوچک کنار این سنگ‌های تاریخی است، کاری که اگر انجام می‌شد کسی که به تماشای آن‌ها می‌آید، لااقل اندکی بر اطلاعاتش افزوده می‌شد. مسئولان میراث فرهنگی درحالی همیشه بحث نبود بودجه را پیش می‌کشند که این‌گونه اقدامات بیشتر از بودجه، نیازمند اندکی ذوق است. تحقیقی مفصل درباره پیشینه هر‌یک از این سنگ‌قبرها توسط محمدتقی نوری‌جوادی و همچنین برخی دیگر از تاریخ‌شناسان صورت گرفته و کافی است این اطلاعات از روی کاغذ به تابلو منتقل شود. 

 

سنگ‌ قبر، معرف تاریخ و هنر ماست

نوری‌جوادی که حدود ٢٠‌سال از عمرش را صرف تحقیق درباره سنگ‌قبرها کرده‌ است، می‌گوید: گرچه طبق نظر برخی مسئولان «زنده‌ها مهم‌ترند»، بررسی این سنگ‌قبرها اطلاعات خوبی درباره تاریخ و فرهنگ کشورمان در‌اختیار ما می‌گذارد. آشنایی با شخصیت‌ها، کسب اطلاعات تاریخی، به‌دست‌آوردن اطلاعات نژادی و قومی، آشنایی با ابعاد هنری سنگ‌ها از‌جمله دستاوردهای این مجموعه است که اگر تبدیل به موزه‌ شود، کمک شایانی به حفظ تاریخ، فرهنگ و هنر ما خواهد بود.

 

برخی اطلاعات برآمده از دل سنگ‌

﷯ وجود سنگ‌مزارهای یک‌دست در سال١٠٨٣ خبر از زلزله شدید آن سال در مشهد می‌دهد که دیگر فرصتی برای یادبودنویسی نبوده است. تعدادی از این سنگ‌قبرها به هارونیه منتقل شده‌اند.

﷯ در ٢٠٠سال اخیر برای نشان‌دادن تمایز قبرهای زنان و مردان، از نمادهایی چون شانه دولب، آینه و ماکو شعربافی استفاده می‌شد اما در قرون گذشته این‌طور نبود و این تمایز تنها با ظرافت نشان داده می‌شد، به‌طوری‌که قبر زنان، خطاطی‌ها و قاب‌بندی‌های ظریف‌تری داشت.

﷯ با‌توجه‌به متحول‌شدن هنر سنگ‌قبر، ردهای به‌جامانده روی سنگ‌قبرها می‌تواند رمزهای مجهول هنر سنگ‌قبرنویسی را برایمان آشکار کند؛ اینکه چطور نخ می‌گرفتند و در یک راسته حفره‌های مستطیلی به‌شکل لقمه ایجاد می‌کردند، با قلم گود می‌کردند، سپس با فرمان استاد ١٠نفر به‌طور یکسان به سنگ ضربه می‌زدند تا قواره یکسان به‌دست‌ آید.

﷯ وجود وقف‌نامه‌ای از فرنگیس‌بانو، دختر شاه‌عباس صفوی در داخل بقعه هارونیه، نشانی از رقبات وقفی ایشان در آن زمان می‌دهد.

﷯ وجود سنگ‌ قبری متعلق‌به «جانی‌قربانی» در قرن دهم با پیشوند «دولت‌مآب» نشان می‌دهد که قوم مغول تا آن زمان داران منصب دولتی بوده‌ ‌اند.

﷯ یافتن سنگ‌قبرهای مردان معنوی، مهم‌ترین دستاورد است که تحقیق درباره هرکدام از شخصیت‌های یافت‌شده، خودش می‌تواند یک کتاب شود. 

﷯ وجود برخی سنگ‌مزارها در کوه نشان می‌دهد که مشکلات طبیعی و حکومتی، برخی بزرگان و مردم را به دل کوه کشانده است.

 

درگیر اجرای پروژه جلوخان هستیم

مدیر پایگاه میراث فرهنگی توس درباره طرح‌ها و برنامه‌های این پایگاه برای حفاظت از این سنگ‌های باارزش چنین می‌گوید: همین که ما این سنگ‌ها را جمع‌ و در یک مکان حفاظت‌شده نگهداری می‌کنیم، آن‌ها را از خیلی از آسیب‌های انسانی نظیر به‌سرقت‌رفتن، شکسته یا مخدودش‌شدن مصون کرده‌‎ایم. علاوه‌بر‌این تلاش کردیم سنگ‌ها را در محیطی قابل بازدید به نمایش بگذاریم تا معرفی و دیده شوند.

احسان زهره‌وندی با بیان اینکه این سنگ‌ها در گذشته در اطراف پراکنده بوده و درمعرض عوامل جوی آسیب دیده‌اند، می‌افزاید: همه کتیبه‌ها خوانده و برای هر یک شناسنامه‌ای تهیه شده است که اقدام خوبی درراستای حفظ این آثار تاریخی محسوب می‌شود.

این مقام مسئول همچنین توضیح می‌دهد که اکنون همه هم‌و‌غم آنان، پیش‌بردن پروژه جلوخان، بازسازی حصار توس و مرمت هارونیه است. علاوه‌بر‌این آنان در‌حال تهیه طرح‌های محوطه‌سازی میل اخنگان، دسترسی به ارگ تاریخی و خانه منسوب به فردوسی هستند. این یعنی پس‌از پایان این پروژه‌ها طرح و برنامه‌های دیگری برای حفظ این سنگ‌ها و کتیبه‌ها خواهند داشت. وی می‌گوید: قصد داریم سنگ‌ها را در مکان فعلی آنان حفاظت کنیم. طرح‌هایی پیشنهاد شده که پس‌از بررسی درباره چگونگی اجرا، درباره آن تصمیم‌گیری می‌شود.

 

آهنگ سنگ‌ها

تعداد سنگ قبرها: ۶٠

زمان صرف‌شده برای جمع‌آوری: ٢٠

مکان‌های جمع‌آوری: روستای عاشقان، تپه خشخشه، برزش‌آباد، رادکان، زشک، ویرانی، جاغرق، راه‌آهن مشهد، ناوخ (گناباد) و...

قدمت قدیمی‌ترین سنگ قبر: سال٧٧١، متعلق‌به عبدا... بن‌مُسنا که از گلمکان آورده شده است. البته سنگ‌های دیگری هم متعلق به سال۴٣٠ وجود دارد که در دوره قاجار، بازنویسی شده است. 

 

انواع سنگ‌های تاریخی موجود در هارونیه

١- سنگ‌‌نوشته‌ها و کتیبه‌ها مانند مجموعه سنگ‌های کاروان‌سرای شریف‌آباد

٢- سنگ‌قبرها

٣- سنگ‌هایی با کاربری مختلف مانند آسیاب، هاونگ و دنگ (سنگین‌ترین نوع هاونگ)، زیر‌ستون و سرستون 

 

انواع سنگ قبر موجود در هارونیه

١- سنگ گهواره‌ای؛ این نوع سنگ مانند صندوق است، با این تفاوت که از وسط، زاویه داده شده تا برف و باران روی آن نایستد و تخریبش نکند. سنگ گهواره‌ای در پایان قرن هشتم یا دوره ایلخانی منسوخ شده است؛ (دو نمونه در هارونیه موجود است).

٢- سنگ صندوقی؛ این نوع سنگ‌قبر به‌شکل مکعب‌مستطیل توخالی است؛ برای اینکه موقع حمل‌ونقل با گاری راحت باشد، داخل سنگ را خالی می‌کردند. 

سنگ صندوقی، مرسوم‌ترین نوع سنگ‌قبر در سطح ایران و به‌خصوص خراسان بوده است که بدنه و سطح آن را با نگاره و خطاطی آذین می‌کردند.

٣- سنگ‌های طبیعی یا لاخ؛ خراسانی‌ها به سنگ‌های صخره‌ای رهاشده «لاخ» می‌گویند. این نوع سنگ‌ها که معمولا از جنس خارا هستند و طبیعت نتوانسته است آن‌ها را زیاد تخریب کند، اطلاعات خوبی به ما می‌دهند. این نوع سنگ‌قبر از لحاظ خط، «سنگ‌تمام‌»اند؛ یعنی خط نستعلیق کارشده روی آن‌ها بی‌نظیر است و ریزه‌کاری‌های هنر خطاطی را کم ندارد.

۴- سنگ لوحی یا ایستاده؛ تقریبا شبیه سنگ‌قبرهای مسیحی است. پشت سنگ‌های لوحی به‌وسیله پیله‌هایی تقویت شده است تا براثر سرما و گرما نشکند. 

در هارونیه یک نمونه از این نوع سنگ موجود است که بر‌اثر کشیده‌شدن به زمین و یادگاری‌نویسی، کتیبه‌اش از بین رفته است.

 

سنگ‌قبر میلی‌مشهدی

یکی از سنگ‌قبرهای معروف موجود در بقعه هارونیه، سنگ‌قبر میلی‌مشهدی، شاعر نامی قرن دهم است. 

در سال‌های٨٩ تا ٩٢ خبری از این سنگ‌قبر نبود و برخی گمان می‌بردند که به سرقت رفته است، اما این سنگ پس‌از تصمیم راه‌آهن مشهد مبنی‌بر گسترش فضا به هارونیه انتقال یافت. 

میلی دو سنگ دارد؛ یکی سنگ صندوقی و یکی هم لوحی. سنگ صندوقی آن نمونه کامل سنگ‌های صندوقی است که با ٣۶بیت کامل آراسته شده است.

 

رستم سر‌در حمام

یکی دیگر از سنگ‌های جالب توجه در هارونیه، کتیبه‌ای از رستم است. در گذشته سردر بسیاری از حمام‌ها با نقش‌هایی از پهلوانان شاهنامه‌ تزیین می‌شد. مَثَل «مثل رستم سر‌در حموم می‌مونه» هم کنایه‌ای به بی‌جان بودن این نقش‌ها بود که برای افراد پر‌ادعا اما بی‌زور به کار می‌رفت. سال‌٧۴ یکی از این کتیبه‌ها توسط مهدی سیدی، مدیر وقت آرامگاه فردوسی، و مهدی بابایی، از یکی از حمام‌های در‌حال تخریب در مشهد به آرامگاه فردوسی انتقال یافت.

 

اشتراک گذاری
نظــر شـــما
نـــام پســت الکترونیــکی تصویـر امنـیتی