کد خبر : 94291
/ 08:14
نگاهی به قاسم‌آباد در طول 40سال اخیر

رو به توسعه

تا دهه50، انتهای مشهد از سمت جنوب میدان فردوسی و آپارتمان‌های مرتفع بود و از طرف شمال دروازه پایین خیابان و پنجراه. جایی که به نام میدان اعدام آن را می‌شناختند. همه توسعه و گسترش شهر مشهد در همین محدوده اتفاق می‌افتاد

رو به توسعه

شهرآرا آنلاین - محمد کاملان- در دهه 50 فعل و انفعالاتی در دنیا رخ داد و همه‌چیز دست به دست هم داد تا حجم زیادی از پول وارد کشور شود  و درآمد دولت و ذخیره ارزی بالا رفت. در همه‌جای دنیا این درآمد بالا باعث توسعه کشورها می‌شود، اما در ایران زمان پهلوی همه‌چیز عکس روال جهانی‌اش اتفاق افتاد. یعنی شاهد توسعه آن‌چنانی نبودیم و همه درآمدها و سود سرشار فروش نفت، مستقیم به جیب شاه و دور و بری‌هایش می‌رفت. در یک‌چنین اوضاعی طبیعی بود که ما با کمبود پزشک روبه‌روباشیم و مجبور شویم که دست به دامن هندی‌ها شویم که برایمان دکتر تأمین کنند، کارشناسان اروپایی بالای سر کارگرانمان در شرکت نفت و بقیه جاها بایستند و منت آمریکایی‌ها را برای تجهیزات نظامی‌مان بکشیم. غیر از این‌ها در این دوران خبری از توسعه آن‌چنانی در شهر و روستاهایمان هم نبود. روستایی‌ها کماکان با بی‌برقی و بی‌آبی دست و پنجه نرم می‌کردند و در طرف مقابل هم دولت هیچ برنامه‌ای برای گسترش شهرها که با رشد بی‌رویه جمعیت و مهاجرت از روستاهای بی‌امکانات روبه‌رو شده بودند، نداشت. برای همین هم در شهرهای بزرگی مثل تهران و مشهد کلونی‌های کوچکی به نام حلبی‌آباد شکل گرفت که مردم در آن به بدترین شکل ممکن زندگی می‌کردند. خلاصه اینکه در دوران پهلوی خیلی از توسعه و رشد در ایران سراغی نباید گرفت. بعد از انقلاب اما، با وجود همه مشکلاتی که بود و جنگی که به ما تحمیل کردند، توسعه و شکوفایی آغاز شد. از نظر نظامی تا حد زیادی خودکفا شدیم، دیگر خبری از کارشناسان اروپایی و آمریکایی نبود و از همه مهم‌تر اینکه شهرهایمان کم‌کم توسعه‌یافته شد و زمین تا آسمان با چیزی که از قبل بودند، متفاوت شدند. ما هم به همین بهانه نگاهی انداخته‌ایم به روند توسعه منطقه10 و مهم‌ترین محلاتش در این 40سال اخیر.

 

روستایی در مسیر شاندیز

تا دهه50، انتهای مشهد از سمت جنوب میدان فردوسی و آپارتمان‌های مرتفع بود و از طرف شمال دروازه پایین خیابان و پنجراه. جایی که به نام میدان اعدام آن را می‌شناختند. همه توسعه و گسترش شهر مشهد در همین محدوده اتفاق می‌افتاد و شهر خیلی لاک‌پشت‌وار به سمت مناطق دیگر پیشرفت می‌کرد. قاسم‌آباد که امروز یکی از بخش‌های مهم و تقریباً متراکم شهر مشهد است، آن زمان روستایی بود در حوالی میدان نمایشگاه امروزی که نامش در یکی دو سفرنامه از جمله آخرین سفر ناصرالدین شاه قاجار به مشهد آمده است. روستایی تقریباً قدیمی و معروف مشهد که آباد بوده و قناتی پرآب داشته است که هنوز پس از گذشت این همه سال آب‌دهی دارد و براساس گزارش‌های سازمان آب و فاضلاب این قنات یکی از بهترین آب‌های قابل شرب شهر مشهد را دارد. همه اراضی‌ای که امروز بخشی از بزرگراه امام علی(ع)، میدان نمایشگاه و دور و اطراف زمین‌های زراعی این روستا بود که جمعیتش خلاصه می‌شد در 6-5 بزرگ‌مالک و خانواده‌هایشان و 16-15 دهقان که برای این‌ها کار می‌کردند. تنها راه ارتباطی روستای قاسم‌آباد با شهر مشهد، مسیری فرعی بود که از جاده شاندیز به جاهدشهر امروزی می‌رسید، از کنار کال چهل‌بازه عبور می‌کرد و نهایت به جاده سنتو می‌رسید. آن‌طور که از اسناد و شواهد معلوم است عمر این راه به یک قرن می‌رسد.

130987.jpg

نقطه‌ای برای شروع

اما امکانات کم بهداشتی و رفاهی در روستاها و از بین رفتن زمین‌های مرغوب و کشاورزی در اصلاحات ارضی باعث شد که جمعیت زیادی از روستاهای اطراف مشهد به این شهر کوچ کنند. شهری که تا دیروز جمعیت و امکاناتش برای چندصد هزار نفر مهیا شده بود، ناگهان با حجم زیادی از جمعیت روبه‌رو شد که اولین نیازشان داشتن یک سرپناه بود. همه این مسائل دست به دست هم داد تا اولین طرح جامع شهر مشهد در سال1352 نوشته شود. طرحی که به نام واضعش، یعنی مهندس خازنی، معروف است. در این طرح با توجه به رشد جمعیت بی سابقه در مشهد، تصمیم گرفته شد که شهر به سمت غرب، یعنی قاسم‌آباد و آزادشهر امروزی، کشیده شود. به این خاطر که در این محدوده از شهر که البته آن زمان خارج از مشهد بوده، به دلیل وجود اراضی بایر زیاد، می‌شد به راحتی ساخت و ساز انجام داد و نقشه یک منطقه جدید از شهر را با توجه به علم روز تهیه کرد.

 

آغاز توسعه به همت ارتشی‌ها

طرح خازنی در همان سال‌ها تصویب شد، اما رنگ اجرا را به خودش ندید. در اواخر دهه50، یعنی حدود سال‌های 59-58 زمین‌هایی که امروز در بولوار شهید فلاحی قرارگرفته‌اند به ارتشی‌ها واگذار شد و مردمی غیر از اهالی اولیه روستای قاسم‌آباد که در حال تجربه توسعه و گسترش بود در آن ساکن شدند. شهرک لشکر خیلی زود شکل گرفت و براساس آمار در آن سال چیزی نزدیک به 2000نفر از کارمندان ارتش جمهوری اسلامی ایران در این شهرک ساکن شدند. با حضور اولین ساکن‌های غیر قاسم‌آبادی در این محدوده، توسعه روستا کلید خورد و آغاز شد. چندی بعد هم شرکت آب منطقه‌ای زمین‌هایی به کارکنانش تحویل داد که در محدوده خیابان شهید رفیعی قرار دارد. بعدها به خاطر حضور ارتشی‌ها در شهرک لشکر، اسم این خیابان را به نام شهید فلاحی گذاشتند که جزو شهدای شاخص ارتش جمهوری اسلامی ایران است.

با حضور این چندهزار نفر ساکن جدید، کم‌کم راه پای بقیه مشهدی‌ها هم به قاسم‌آباد باز شد. بعد از نظامی‌ها و آب منطقه‌ای‌ها، نوبت به کارکنان سازمان علوم پزشکی رسید که زمین و خانه‌های تعاونی‌شان را در خیابان رازی فعلی تحویل بگیرند. البته خیلی قبل‌تر از آن‌ها، درحدود میانه‌های دهه60، کارکنان راه‌آهن مشهد برای خودشان شهرک ساخته و در قاسم‌آباد ساکن شده بودند. با حضور این حجم جمعیت در توسعه اینجا شتاب بیشتری به خودش گرفت. طبق آن چیزی که در طرح جامع سال 52 و متمم‌های بعدی‌اش برای قاسم‌آباد پیش‌بینی کرده بودند، این بود که این منطقه از شهر باید مسکونی شود و همین‌طور هم شد. بی‌راه نیست اگر بگوییم شهرک‌سازی‌هایی که ادارات دولتی از سال 59 به بعد در این محدوده انجام دادند باعث شد که توسعه و رشد قاسم‌آباد شتاب بیشتری به خودش بگیرد و چون دولت‌‌ها و شهرداری‌های وقت نگاه مثبتی به این محدوده از شهر داشتند، خیلی زودتر و بهتر از جاهای دیگر به آن امکانات اولیه سکونت مثل آب ، برق ، گاز و تلفن اختصاص دادند. بد نیست بدانید که قاسم‌آباد برای قشر کارمند و کارگر درنظر گرفته شد و با توجه به سطح درآمدی‌شان، قطعاتی که به آن‌ها واگذار می‌شد بین 200تا 300 متر بود و در این میان فقط راه‌آهنی‌ها بودند که خانه و زمین‌های 500-400 متری تحویل گرفتند که آن هم احتمالاً به خاطر تفاوت سطح درآمدی‌شان با بقیه بوده است.

 

دهه60؛ پرشتاب رو به جلو

با حضور هسته‌های اولیه جمعیت در قاسم‌آباد، همان‌طور که گفتیم رشد و توسعه‌اش هم با چراغ‌سبز شهرداری و دولت آغاز شد. کم‌کم مردم از دیگر نقاط شهر هم به خرید زمین و خانه در این محدوده علاقه‌مند شدند. درست است که قاسم‌آباد از هسته مرکزی شهر مشهد دور بود، اما جمعیت زیادی که آنجا زندگی می‌کردند و امکاناتی که نهادها و ادارات مختلف به آنجا برده بودند و اتفاقاتی که در آینده قرار بود برای قاسم‌آباد بیفتد، مردم را ترغیب می‌کردند که به این محدوده از شهر کوچ کنند. از اواسط دهه شصت تا اواخر آن، ساخت و ساز مسکن به طرز عجیبی در قاسم‌آباد رشد پیدا کرد و دیگر از حالت شهرک بودن خارج شد. در همین سال‌هاست که هسته اولیه حجاب و امامیه و اندیشه به عنوان محلات نوپای منطقه قاسم‌آباد شکل می‌گیرد. براساس گفته‌های مردم و آن‌طور که اسناد نشان می‌دهند، آخرین خانه‌های تعاونی و شهرک‌هایی که تحویل مردم داده شد، در سال‌های ابتدایی دهه هفتاد بود. در این سال تعاونی مسکن فرهنگیان خانه‌هایی که ساخته بود، تحویل معلممان و کارکنان آموزش و پرورش داد. با این حال روند رشد و توسعه قاسم‌آباد متوقف نشد و تازه حجم جدیدی از جمعیت تصمیم گرفته بودند که به این منطقه تازه‌ساز کوچ کنند. از آنجا که خانه‌های یک طبقه 200تا500 متری دیگر جوابگوی نیاز مردم نبود، آپارتمان‌سازی در این محدوده از شهر مشهد آغاز شد. ساختمان‌هایی عمدتاً 3 تا 4 طبقه در همه نقاط قاسم‌آباد پراکنده بودند. این اتفاق جهش بزرگی در رشد و توسعه این منطقه بود و روستای دیروز حالا به یک منطقه مدرن شهری تبدیل شده بود که با وجود دور بودن از مرکز شهر، بازهم سکونت درآن به‌خاطر امکاناتی که به آنجا گُسیل شده بود برای مردم جذابیت داشت.

 

پروژه‌ای که روند توسعه را سرعت بخشید

اتفاقی که باعث شد تا رشد و توسعه قاسم‌آباد بعد از انقلاب شتاب بیشتری به خودش بگیرد، پروژه بزرگراه امام علی(ع) بود. تا قبل از افتتاح این شریان مهم و حیاتی شهر مشهد، آن راه صدساله که قاسم‌آباد را به شهر مشهد متصل می‌کرد، جایش را به خیابان رازی، پل تربیت و پل دانشجوی فعلی داد. اما قاسم‌آباد هنوز نفوذپذیری زیادی به داخل شهر مشهد یا بهتر بگوییم هسته مرکزی شهر ندارد و همین کار را برای مردمی که در اینجا زندگی می‌کردند، سخت می‌کند. در دهه هفتاد اما یک پروژه بزرگ و تاحدودی ملی در مشهد کلید می‌خورد. بزرگراهی که قرار است منطقه تازه توسعه پیدا کرده شهر را راحت‌تر و آسان‌تر به مرکز شهر متصل کند. یعنی بولوار شاهد، فلاحی، ادیب و شهید رفیعی که بن‌بست بودند و راهی به جایی نداشتند، باید به یک شریان اصلی مثل بزرگراه متصل می‌شدند. بزرگراه امام علی(ع) قرار بود این کار را انجام بدهد. این بزرگراه در سال‌های 71-70 و در زمان شهرداری صابری‌فر افتتاح می‌شود و در حدود سال‌های 76-75 هم میدان قائم به این مجموعه اضافه می‌شود و توسعه قاسم‌آباد وارد فاز تازه‌ای می‌شود. دسترسی آسان به این منطقه از شهر باعث می‌شود مردم بیش از پیش به سکونت در قاسم‌آباد علاقه‌مند شوند . طوری که از اواخر دهه 70 تا اواسط دهه80 شاهد رشد جمعیت و چندبرابر شدن آن در این محدوده هستیم. رشد جمعیتی که سبب می‌شود امکانات توسعه‌ای بیشتری به منطقه سرازیر شود. از خطوط متعدد اتوبوس گرفته تا تاکسی و فروشگاه‌های زنجیره‌ای بزرگ، رشد و توسعه قاسم‌آباد در این سال‌ها کماکان ادامه دارد و متوقف نشده است و به اذعان کارشناسان شهری این محدوده، محدوده‌ای روبه‌توسعه است. طبق آماری که در شهرداری موجود است، تاسال1385 چیزی نزدیک به 30تا 35 درصد اراضی رها و افتاده در بافت پر قاسم‌آباد وجود داشته که امروز این عدد به کمتر از 15 درصد رسیده است. این آمار نشان می‌دهد که قاسم‌آباد کماکان روبه توسعه است و با توجه به امکاناتی که در طول این سال‌ها برای این قسمت از شهر فراهم شده است، مردم به ساکن شدن در آن علاقه‌مند شده‌اند. سال1389 هم که بزرگراه میثاق به مجموعه کمربندی‌های مشهد اضافه شد، بخش دیگری از قاسم‌آباد از بن بست درآمد و خانه‌سازی در آن نواحی مثل اندیشه و فاطمیه و هاشمی مهنه با رشد بیشتری مواجه شد.

130992.jpg

علی خان محمدی، معاون اجرایی شهرداری منطقه10:

توسعه قاسم‌آباد هنوز متوقف نشده است

امکاناتی که در طول این سال‌های مختلف از سوی شهرداری و دولت به این منطقه داده‌اند، باعث رشد محدوده قاسم‌آباد در طول این سال‌ها شده و مردم ترغیب شده‌اند که به این سمت از شهر کوچ کنند. آن هم قسمتی از مشهد که در دهه50 فقط زمین افتاده بود و نه چیز دیگر. این‌قدر که خودِ مردم از ترس حیوانات درنده جرئت نمی‌کردند که شب‌ها از خانه بیرون بیایند و تردد کنند.

*قاسم‌آباد از نظر ساخت و ساز مردم و خانه‌های مسکونی در همه این سال‌ها رشد داشت و با وجود اینکه به مرز اشباع رسیده، اما هنوز متوقف نشده است. اما ما الان در این منطقه نیازداریم که نهادهای دولتی بیایند و شروع به خدمت‌رسانی کنند. الان بخش زیادی از 15 درصد اراضی رها که در منطقه وجود دارد، مربوط به سازمان‌های دولتی است. مثلاً وزارت بهداشت باید بیاید و بیمارستان و مرکز بهداشتی که در طرح‌های تفصیلی پیش‌بینی شده است، بسازد یا بانک‌های مختلف که در گوشه و کنار قاسم‌آباد زمین دارند، باید برای ساخت شعبه جدید دست به کار شوند. این‌ها بخشی از روند توسعه بزرگ‌ترین محدوده منطقه 10 شهرداری مشهد است که باید اتفاق بیفتد.

* روند توسعه قاسم‌آباد کماکان متوقف نشده است و به قول معروف جای توسعه دارد. همان‌طور که گفتم هنوز ادارات و سازمان‌های دولتی به تعهداتشان در قبال این منطقه عمل نکرده‌اند. باید تکلیف بخش زیادی از اراضی موقوفه آستان‌قدس رضوی و کاربری‌ها و واگذاری‌هایش مشخص شود. پروژه بزرگ جام‌جم هم که قرار است در زمین مرکز موج کوتاه ساخته شود باید تعیین تکلیف شود که یک مجموعه بزرگ مسکونی و تجاری خواهد بود. حوزه حمل و نقل عمومی هم در قاسم‌آباد هنوز به توسعه نیاز دارد، چون با کمبودهایی روبه‌رو هستیم و کماکان نیاز داریم که دسترسی‌های بیشتری به مناطق مرکزی شهر داشته باشیم. اگر همه این‌ اتفاقات در قاسم‌آباد که خیابان‌هایش جزو مهندسی‌سازترین معابر شهر مشهد است بیفتد، بعد از دهه هفتاد دوباره با یک رشد و توسعه خوبی مواجه خواهیم شد.

 

توسعه به روایت آمار

منطقه 10 شهرداری  تقریباً جزو مناطق جدید شهرداری مشهد است و برخلاف منطقه‌هایی مثل دو، سه یا ثامن قدمتش به اندازه تاریخ شهر مشهد نیست و آن‌طور که کارشناسان می‌گویند این منطقه، به ویژه بافت جدیدترش مثل قاسم‌آباد، جزو مناطق رو به توسعه شهر مشهد است. اما بد نیست که نگاهی هم به آمارها داشته باشیم و ببینیم که در این 40سال اخیر چه اتفاقاتی در این منطقه افتاده است. از آنجا که محدوده منطقه 10 در دوران پهلوی هنوز به شهر ملحق نشده بود و فقط چند روستای دور افتاده از شهر بوده است، آماری از آن دوران موجود نیست و هرچه اعداد و ارقام در اسناد موجود است، دست‌کم متعلق به یک دهه اخیر است. جمعیت منطقه تقریباً نوساز 10 طبق سرشماری‌هایی که انجام شده است، درسال 1379 که رشد و توسعه منطقه تازه شروع شده و شتاب گرفته است، چیزی در حدود 125 هزارنفر است. یک دهه بعد و در سال1388 این جمعیت به 728/239 هزار نفر می‌رسد و در سال 1397-96و طبق آخرین سرشماری جمعیت منطقه 10 شهرداری مشهد به 823/296 هزار نفر رسیده است. در واقع مجموعه چند روستایی که قبل از انقلاب روی هم رفته جمعیتشان به سختی به 1000نفر می‌رسید، حالا یکی از مناطق درحال توسعه شهر است که قریب به  سیصد هزار نفر ساکن را درخودش جای داده است و این‌قدر توسعه یافته شده و امکانات به آن سرازیر کرده‌اند که مردم راضی شوند به این منطقه بیایند و زندگی کنند. اوضاع در سرانه فضای سبز هم که یکی از مهم‌ترین شاخص‌های توسعه شهری است به همین منوال است. سال 1379 سرانه فضای سبز در منطقه با ارفاق به حدود3مترمربع برای هرنفر می‌رسیده است. این سرانه در سال 1388 و طبق آمارهای شهرداری مشهد با رشد 4 مترمربعی مواجه می شود و به 14/7 مترمربع می‌رسد. در سال1396 هم سرانه فضای سبز منطقه 10 توسعه خوبی پیدا می‌کند و الان سرانه فضای سبز در این منطقه 57/7مترمربع برای هرنفر اندازه‌گیری شده است. اما وجود مراکز فرهنگی و ورزشی در مناطق یکی دیگر از شاخص‌های مهم توسعه شهری است که برای شهروندان هم بسیار مهم است. در سال 1379سهم منطقه 10 دو  کانون فرهنگی رسمی و یکی دو زمین خاکی و آسفالت برای فوتبال است. در سال1388 اما 20 زمین ورزشی روباز در منطقه احداث و دراختیار شهروندان قرارمی‌گیرد. طبق آمارهای شهرداری سال1396، تعداد زمین‌های روباز ورزشی به 30 عدد می‌رسد و 3 فضای فرهنگی هم در منطقه10 ساخته می‌شود که برای جمعیت 200هزارنفری‌اش تقریباً مناسب است.

 

اشتراک گذاری
نظــر شـــما
نـــام پســت الکترونیــکی تصویـر امنـیتی