کد خبر : 94957
/ 06:47

جشن هویت

دکتر امیر الهامی، استاد ادبیات دانشگاه فردوسی مشهد از نیاز تاریخی ایرانیان به نوروز و دلایل پا بر جا ماندن آن می گوید

جشن هویت

شهرآرا آنلاین - طوبی اردلان| استاد ادبیات دانشگاه فردوسی مشهد، پژوهشی کامل درباره پیشینه نوروز، دلایل پیدایش، هم پوشانی ها و کارکردهای تاریخی و اجتماعی آن انجام داده است. همین است که دکتر امیر الهامی نوروز را تفکر کیهانی نیاکان ما توصیف می کند. سطرهای پیش رو نقبی بر این پژوهش و کارکرد نوروز در جامعه دیروز و امروز ایران در گفت و گو با اوست.

 

نوروز به لحاظ تاریخی زاییده چه نیازی در جامعه بوده است؟

پیش از ورود آریایی ها به فلات ایران، در این نقطه، مردمانی بومی زندگی می کردند که جشنی به نام نوروز داشتند. بعدها با ورود اقوام مختلف به این نقطه، آنان نیز این جشن را پاس داشتند و هر یک به فراخور فرهنگ خود، چیزی به آن افزودند؛ بر همین اساس شاید بتوان نخستین کارکرد نوروز را پیوند همین اقوام با یکدیگر دانست. این گروه همچنین توانستند در دورانی که تقویم و سررسیدی وجود نداشت و طلوع و غروب برای مردم یک مفهوم انتزاعی بود، به زمان، ظرف بدهند و آن را محاسبه کنند.

 

بگویید که جمشید به عنوان آغازگر بنیان نوروز به چه قدرتی دست پیدا کرده بود که ادعای خدایی کرد؟

نوروز در باورِگاه شماری یعنی کِیل کردن زمان که مفهومی انتزاعی است و در واقع جمشید توانست زمان را کیل کند؛ یعنی در دوره او مردمان به این علم و باور رسیده بودند که از یک نقطه شروع می کنند و دوباره به همان نقطه باز می گردند. در میان ِتمام کارهایی که جمشید کرده این یکی از همه خاص تر است و همین سبب شد او آن چنان احساس قدرت کند که بگوید: «مرا خواند باید جهان آفرین».

 

چرا برخی از آیین های نوروز در طول تاریخ از یادها رفته اند ولی برخی حتی پس از ورود اسلام به ایران همچنان باقی مانده اند؟

نام گذاری هفته به شنبه، یکشنبه و... متعلق به فرهنگ بین النهرین است و بعد از حضور اعراب در ایران شکل گرفت، ما در ایران باستان سی روز داشتیم و هر روز یک اسم داشت. در این ایام، ایرانیان هر کجا که اسم ماه و روز یکی می شد، آن هنگام را جشن می گرفتند. به عنوان مثال روز چهارم تیرگان نام داشت و تیرگان در ماه تیر که ماه چهارم سال بود، جشن گرفته می شد؛ این یعنی شما در ایران پیش از اسلام هر ماه یک سور داشتید و تنها سوگی که وجود داشت، سوگ سیاوش بود. دلیل برگزاری این همه جشن را نیز می توان در جامعه کشاورزی آن روزگار جست وجو کرد؛ زیرا همه این آداب و رسوم متناسب با نیازهای این جامعه طرح ریزی شده بود؛ همین است که این جشن ها پس از عبور ایرانیان از دوران کشاورزی چون کاربرد و تعریف خود را از دست داده بودند، از بین رفتند. برخی از این آیین ها هم زنده ماندند چون توانستند خود را با تحولات جامعه تطبیق داده و کارکرد اجتماعی خود را حفظ کنند یا کارکردی جدید بگیرند و به برخی از نیازهای جامعه مدرن پاسخ بدهند.

 

این نیازها چه بودند؟

هر جامعه ای با برگزاری آداب و رسوم، جشن ها و اعیاد به دنبال کسب هویت و شناسنامه دار کردن خود است. هیچ از خود پرسیده اید، چرا امروزه کشور ترکیه خیلی دوست دارد بگوید مولوی مال ماست؟ مولوی متعلق به هر قومی که باشد اکنون درآمد و عواید توریستی آن متعلق به ترکیه است. اما پافشاری ترک ها بر این موضوع تنها و تنها به علت این است که آن ها جدا از فراوری اقتصادی به دنبال کسب یک هویت فرهنگی در نظام جهانی مدرن می شوند؛ وقتی ما می گوییم نوروز چند هزار سال قدمت دارد، یعنی پیشینه قومی که نوروز را برگزار می کنند به قرن ها قبل باز می گردانیم و این کسب هویت است.

افزون بر این، در جوامع، اعیادی هستند که برای مردم نقش شیرازه اتحاد را دارند؛ در ایرانِ ما که از دیرباز تنوع قومیتی، زبانی و گویشی دارد و اقوامش حتی در جریان های مذهبی ممکن است با هم هم سو نباشند، نوروز نقشی این چنین دارد؛ ایرانیان هر اعتقادی که داشته باشند، دور سفره هفت سین می نشینند. در سفره هفت سین نه سین مهم است نه تعداد آن، بلکه این نقش خود سفره است که آن را مهم کرده است؛ سفره گرد است و نشستن دور آن، افزون بر ایجاد صله ارحام در خانواده، نمادی از اتحاد مردمی است که مشترکات حداقلی دارند و به صورت نمادین به این اتحاد نیازمند هستند. کارکرد اقتصادی نوروز سومین مسئله ماندگاری آن است. در گذشته سردخانه ای برای نگهداری محصولات دامی و کشاورزی وجود نداشته است، بنابراین مردم از طریق مصرف خشکبار برای سرمای استخوان سوز، گرما خلق می کردند. اگر این خشکبار در شب نوروز فروخته نشود با شروع فصل گرما کرم خورده می شود؛ پس باید جامعه کشاورز، در این ایام، از دسترنج خود، بهره مند شود؛ همین است که شما در شب چهارشنبه سوری حتما آجیل چهارشنبه سوری دارید. شما در شب قاشق زنی طلب آجیل می کنید؛ اتحاد و گردشِ اقتصادی دو جریان مهمی بود که در طول تاریخ به حفظ نظام زمان در نوروز اضافه شد و توانست سبب ماندگاری برخی از آیین های آن شود.

 

آیا نوروز در طول تاریخ تغییراتی هم داشته است؟

بله، در طول تاریخ، هر گروه یا قومی که به ایران پا گذاشته، متناسب با فرهنگ خودش تغییرات کوچکی به نوروز داده اما این تغییرات اساسی نیست. مثلا تاجیک ها به سفره هفت سین «دسترخان» می گویند که این نام هنوز در لهجه مردمان جنوب خراسان با لفظ «دسترخو» وجود دارد؛ اسم عوض شده اما کارکرد همان است. همچنین در کشورهایی مثل افغانستان. تاجیکستان و بخش هایی از کشور اسپانیا نوروز با ریز هنجارهایی تغییر کرده ولی کلیت آیین ها و مراسم همان است که بود.

 

آیا در طول تاریخ دوران هایی بوده که مردم از برگزاری نوروز منع شوند؟

منع نوروز را فقط در تاریخ ایران پس از اسلام می توان دید که آن هم ممنوعیت کامل نبوده است؛ به عنوان مثال طبق نوشته دکتر شریعتی، در دوران صفوی، سالی نوروز با محرم تلاقی پیدا کرد؛ پادشاه صفوی دستور داد تا مردم روز اول بهار مراسم تاسوعا و عاشورا برگزار کنند و روز سوم بهار، نوروز جشن گرفته شود. برگزاری نوروز برای مردم ایران زمین آنچنان مهم بوده که حتی در زمان حمله اسکندر وقتی تخت جمشید در آتش می سوخت، آنان همانجا و در همان حالت نوروز را گرامی تر و جدی تر برگزار کردند یا حتی وقتی سربازان قُطیبه بر کناره جیحون خیمه برافراشته بودند و مُهلب خراسان را پیاپی غارت می کرند، ایرانیان در کنار آتشکده های خاموش نوروز را جشن گرفتند اما بعدها این عیدِ ایرانی رنگ و رویی اسلامی هم گرفت؛ حکایت هایی مانند نشستن کشتی نوح بر ساحل آرامش در روز نوروز یا برگزیده شدن حضرت علی(ع) به امامت در روز نوروز، شاهدی بر این ماجرا است..

 

 

 

کلیدواژه ها
اشتراک گذاری
نظــر شـــما
نـــام پســت الکترونیــکی تصویـر امنـیتی