کد خبر : 95975
/ 08:14
چرخی در جاذبه های گردشگری تربت جام که پایتخت موسیقی مقامی ایران است

در مقام احمد جام

هما سعادتمند- بهار زیر پوست درخت های شهر دویده و سرشاخه ها را سبز کرده اما این سبزینگی که مثل فرش یک رنگی روی زمینِ نم خورده پهن شده در طول ١۶۶کیلومتر مسیر مشهد به تربت جام، تماشایی تر است.

در مقام احمد جام

شهرآرا آنلاین -  این بار قرار است در مَقام احمد جام، مُقام کنیم و از زیبایی های شهری بگوییم که علاوه بر آثار دیدنی بسیارش، پایتخت موسیقی مقامی کشور هم هست. دیدنی های بین راه تا خود تربت جام را از پشت شیشه ماشین نظاره گریم؛ پایتخت موسیقی مقامی پس از طی مسافتی دو ساعته رخ عیان می کند. مجموعه مزار شیخ با هشت قرن قدمت، در خیابان جامی تربت جام قرار دارد. یکی از نکاتی که این مجموعه مذهبی تاریخی را نسبت به همتایان خود در ایران منحصر به فرد کرده، وجود آثار تاریخی بی شمار از دوره های مختلف تاریخی است که قدمت آنان از دوره سلجوقیان شروع می شود و به قاجار می رسد؛ از همین رو مزار شیخ احمدجام را می توان موزه معماری دوران های مختلف تاریخ ایران نامید. جالب است بدانید این مجموعه بسیار وسیع به دلیل بُعد مذهبی اش، بلیت یا هزینه ورودی ندارد و درش همیشه به روی زائران و گردشگران باز است و از آنجا که تولیت آن بر عهده بازماندگان شیخ ِجامی است، اکثر مخارج و هزینه ها هم توسط آنان یا از محل نذورات تقبل می شود. اکنون کلیدداری این مجموعه با نسل بیست و چهارم این عارف وارسته است.

 

سنگ مرکب

هنگام ورود به مزار در سمت چپ، سنگ دایره مانند سیاهی توجه ما را جلب می کند. عبداللطیف عرب تیموری که دبیر بازنشسته تاریخ است و نقش راهنما را برایمان در این سفر ایفا می کند، می گوید که این سنگ در باور عام، به «سنگ مرکب» معروف است. گروهی معتقدند که این سنگ، اسبِ شیخ احمد جام بوده که وقت رسیدن به تربت تبدیل به سنگ شده است، اما این سنگ که پیش از این در دل همین باغ قرار داشته در اصل محل جلوس و صندلی شیخ احمد جام بوده که روی آن می نشسته و به شاگردانش که دور او حلقه می زده اند، درس می داده است.

 

مسجد تابستانی زمستانی

مسجد تابستانی زمستانی که عمر آن به دوره قاجار پهلو می زند، یکی دیگر از جاذبه های تاریخی گردشگری تربت جام است. این مسجد تک مناره که تا هنوز مسلمانان اهل سنت در آن نماز جماعت برپا می دارند، از دو طبقه زیر زمین و همکف با دیوارهای دو قطری تشکیل شده است که طبقه زیرین به دلیل گرما در زمستان و طبقه هم سطح به دلیل خنکای هوای داخلش در تابستان مورد استفاده قرار می گیرد.

 

آب انبار قدیمی با خاصیت پخش صدا

کمی پایین تر از مسجد یک آب انبار قدیمی پا گرفته که با نام «دفتر امام جمعه» تابلو خورده اما بازدید از آن بلامانع است. این آب انبار که در گذشته، آب موردنیاز مردم شهر را تأمین می کرده، یادگار سنه١٠١٠ و متعلق به دوره صفویه است. این آب انبار سوای قدمتش یک ویژگی منحصر به فرد هم دارد که پای گردشگران داخلی و خارجی بسیاری را به آن باز کرده است؛ زیر گنبد آب انبار که قرار بگیرید محیطی کروی شکل می بینید که در آن روی زاویه هایی که روبه روی هم قرار گرفته اند، راهنما توضیح می دهد: «اگر دهانتان را مقابل این چهار علامت قرار دهید و به آهستگی زمزمه کنید، کسی که آن طرف بنا و در زاویه مقابل شما با فاصله حدود ٣٠ متری ایستاده، چنانچه گوشش را روی دیوار بگذارد، صدای شما را خواهد شنید؛ د رواقع بنا اکوی طرفینی دارد که صدا را به صورت دایره وار می چرخاند.»

 

قبر خدیجه خاتون

سنگ قبری تک افتاده کنج باغ که نام «خدیجه خاتون» روی آن درج شده، گوش بازدید کنندگان را به شنیدن یک روایت تاریخی می کشاند؛ این باغ که حالا مزار شیخ احمدجام در آن سقف و ستون خورده درواقع مایملک خدیجه خاتون است که معاصر با احمد جامی می زیسته است. روایت است که روزی شیخ به حضور این بانو می رود و از او می خواهد بخشی از زمین باغ را برای ساخت خانقاه و مدرسه به او ببخشد. خدیجه خاتون می پذیرد اما در ازای آن از شیخ می خواهد ضمانت کند که او وارد بهشت می شود. شیخ جام می گوید که نمی تواند چنین ضمانتی بکند، اما کاغذی می آورد و روی آن، این جمله را می نویسند: «چنانچه بنده حقیر شیخ احمد جام فردای قیامت به بهشت رفتم، وجیه و ضامن خدیجه خاتون می شوم تا او نیز به بهشت بیاید.» خدیجه خاتون دستخط را می گیرد و باغ را به احمد جامی می بخشد. مستند است که این نامه را پس از فوت خدیجه خاتون در کفن او قرار می دهند و او را در همین قسمت باغ دفن می کنند.

 

گنبد فیروزشاهی

یکی از بناهای مشرف بر صحن مزار شیخ جام، گنبد فیروزشاهی است که کهن سالی اش آن را به دوره تیموریان می رساند. این بنا که در ضلع غربی مجموعه رخ نمایی می کند، نقشه ای چلیپایی با چهار ایوان دارد که بر فراز آن، گنبد فیروزه رنگ بلندی ساخته شده است. در صحن این بنا کتیبه ای که روی آن سوره «الفتح» با خط ثلث نگاشته شده درکنار چندمقبره قدیمی که متعلق به بزرگان تربت جام است، قرار دارد.

 

مدرسه علمیه حبه الرحمان

مدرسه علمیه «حبه الرحمان» که ویژه بانوان است، با نام دختر شیخ احمد جام تابلو خورده و یکی از جاذبه های گردشگری تربت جام محسوب می شود. راهنما توضیح می دهد که او در دوران حمله مغول وظیفه رتق وفتق امور خانقاه را به عهده داشته است. تدبیر او که منجر به مذاکره عمویش با لشکریان مغول پیش از ورود به تربت جام می شود، آنان را از تخریب بناهای تاریخی مزار بازمی دارد. ازهمین رو او را حافظ آثاری می دانند که می توانست اکنون نباشد.

 

مسجد ملک شاه

مسجد ملک شاه به دستور امیر فیروزشاه، وزیر شاهرخ تیموری، در سال٨٢٩ سقف و ستون خورده اما از آن بنا این روزها جز ایوان و ورودی بنا چیز دیگری باقی نمانده است. مسجد ملک شاه در سال های اخیر براساس معماری گذشته روی ویرانه های باقی مانده بازسازی شده و حالا با کاربری حوزه علمیه رونق پیشین خود را به دست آورده است.

 

ورودی مزار شیخ جام

ورودی مزار شیخ جام با نقش های اُخرایی و لاجوردی رنگش، آسمان را به دلت نزدیک تر می کند. راهنما توضیح می دهد: «این رنگ ها کاملا طبیعی است و از دوره تیموریان تا به امروز تقریبا سالم مانده اند.» زنجیری سه تکه بر ورودی در آویزان است. این زنجیر هم برای خودش قصه ای دارد و بی دلیل از میانه در آویخته نشده است؛ در گذشته و تا هنوز، افرادی که برای زیارت وارد می شوند، دستی به این زنجیر می گیرند و آن را به نشانه اذن دخول، تکان می دهند و سر خم می کنند تا با خشوع و ادب وارد شوند. جالب است بدانید که این زنجیر به «زنجیر بست» هم مشهور است؛ یعنی اگر مجرمی به این حریم وارد می شده، درامان بوده و هیچ مأموری حق دستگیری او را ندارد.

 

محلی برای آب و دانه پرندگان روی سنگ قبر

از ورودی چند پله که پایین بیایید، سنگ فرشی راهرومانند پای دلتان را می گیرد و شما را تا مزار می برد. در دو طرف این راهرو صحن حیاط تقریبا بزرگی وجود دارد که دیدنی هایش برای دقایق یا ساعتی می تواند زنگ درنگ را در قلبتان به صدا درآورد؛ در سمت راست یک ردیف بلند از سنگ قبرهای قدیمی چیده شده است که در بازسازی های مزار جمع و به شکل موزه ای گردآوری شده اند. روی برخی از سنگ قبرها حفره ای است که داخل آن برای پرندگان آب و دانه می ریختند. مردم جام معتقدند ثواب این کار به مرده خواهد رسید.

 

درخت هشت قرنی مزار شیخ جام

چند درخت پسته پیرسال را هم بگذارید کنار همه آن چیزهایی که می تواند در فهرست جذابیت های گردشگری تربت جام نوشته شوند. عمر این درخت های پسته که ریشه تابیده درهمشان مثل درختی سر از خاک بلند کرده است، به ١۵٠ تا ٢٠٠سال می رسد اما هیچ یک به اندازه درخت پسته ای که روی خود مزار شیخ اجمد جام روییده، جلوه گری نمی کند. این درخت پسته با ٨٠٠سال عمر کهن سال ترین درخت خراسان است. راهنما می گوید: طبق باور عامه از سینه یا ناف عرفا پس از مرگ درختی می روید که هیچ گاه خشک نمی شود.

 

مزار شیخ احمد جام

مزار شیخ جام در بیرون بنا و زیر آسمان آبی درست پیش پای ایوان ورودی قرار گرفته است. درکنار مزار او می توانید آرامگاه تعدادی از فرزندان این عارف و ادیب را هم ببینید. دورتادور مقبره ، حصاری از سنگ مرمر ساخته اند که روی آن با خط نستعلیق شعرهایی حجاری شده است. خطاط این اشعار، میرمحمد معصوم بکری، خطاط بنای تاج محل در هندوستان است.

 

هفت در

ایوان مزار شیخ جام، از زیباترین دیدنی های این مجموعه است که با خطوط و نقوش اسلامی و کاشی های هفت رنگ زینت داده شده. این بنا با ٣٢متر ارتفاع، بلندترین بنای تربت جام است. علاوه بر ایوان در بنای مزار، هفت جفت در وجود دارد که در قرن هشتم هجری تعبیه شده اند. چوب این درها دولایه و از گردو و ساج ساخته شده اند؛ روی در اصلی دو حدیث از قول رسول اکرم(ص) در بالا نوشته شده و در کناره در نیز به خط کوفی، احادیثی از قول خلفای راشدین نقش خورده است؛ از همین رو یکی از درها را لنگه شیخین (پدر همسران پیامبر) و لنگه بعدی را لنگه سُهرین (دامادهای پیغمبر) می نامند.

 

یادگاری نوشته ها

وارد بنا که می شویم، پیش از اینکه مقرنسی ها و گچ بری های سقف با رنگ های سرخ و لاجوردی چشمتان را بگیرد، یادگاری نوشته چهار سمت بنا نظرتان را جلب می کند. اکثر این یادگارنوشته ها که عمری چندصدساله دارند، دسته گلی است که امرا، سلاطین و خلفا در وقت بازدید از این مزار به آب داده اند.

 

مسجد کرمانی و گچ بری خاصش

اوج معماری اسلامی را می توان در مسجد کرمانی تربت جام دید. این مسجد شاه نشینی در وسط هر ضلع و سه حجره(چله خانه) در اضلاع غربی، شرقی دارد. جالب است بدانید در گذشته، عرفا در این غرفه ها که ابعاد آن یک در یک مترمربع است، ۴٠روز تمام به عبادت و تزکیه نفس مشغول می شدند. در شاه نشین غربی مسجد کرمانی، محرابی گچ بری شده، قرار دارد که یکی از سه گچ بری نفیس و خاص موجود در ایران است.

 

موزه قرآن

زیبایی های مسجد کرمانی به اینجا ختم نمی شود. این مسجد گذشته از معماری و گچ بری بی نظیرش، موزه قرآن های خطی نیز هست. برخی قرآن های این موزه طلاکاری شده اند و چند قرن قدمت دارند. علاوه بر قرآن، دو فرش دستباف که هدیه نادرشاه افشار به مجموعه مزار است، در این موزه نگهداری می شود.

 

مسجد عتیق

این مسجد در جانب غربی مزار شیخ جامی واقع شده است که با یک مقصوره چلیپاشکل و شبستان های ستون دار طرفین صحن، فضایی مذهبی را طرح می زنند که به همت جلال الدین فیروزشاه به سال ۸۴۶ه.ق پا گرفته است. محراب این بنا تا ٣٠سال پیش معلق بوده است. به گفته راهنما گویا در این زمان چند کارشناس تصمیم می گیرند راز متحرک بودن محراب را کشف کنند؛ متأسفانه این گروه پس از تخریب لایه به لایه محراب، دیگر نمی توانند آن را به شکل سابق بازگردانند.

 

رباط جام

گشت وگذار میان دیدنی های مزار شیخ احمد جامی تمامی ندارد و نمی شود همه آن ها را در چند ساعت خلاصه کرد؛ لذا ما به همین اندازه اکتفا می کنیم، از مزار که در جلو آن کتابخانه شیخ جام و بازارچه صنایع دستی قرار دارد، بیرون می زنیم و مزار را به قصد دیدن رباط جام که در خیابان کوثری قرار دارد، ترک می کنیم. رباط جام که عمری هم سنگ با دوره تیموری دارد، بنایی چهارایوانی با یک شاه نشین است که این سال ها، حجره هایش به کارگاه صنایع دستی و بخشی از محوطه نیز به موزه مردم شناسی تربت جام تغییر کاربری داده اند. وسط حیاط این کاروان سرا، سکویی بزرگ ساخته شده که محل اجرای برنامه های مختلف به ویژه موسیقی مقامی است.

 

آرامگاه امامزاده قاسم انور

چاشنی زیارت را با طعم دلپذیر سفر به تربت جام همراه می کنیم و ٢۴ کیلومتر در شمال غربى این شهر می رانیم. روستای لنگر، مقصد نهایی مان است تا به پای بوسی آستان متبرک امامزاده قاسم انوار برسیم؛ سید معین الدین على بن نصیر هارون بن ابوالقاسم حسینى سرابى تبریزى، یکى از صوفیان بزرگ سده هشتم هجرى و از فرزندان امام موسی کاظم(ع) است. آرامگاه او که یادگار امیرعلی شیرنوایی است، در گذشته به عنوان خانقاه و محل تجمع مریدان استفاده می شده و این روزها وضعیت خوبی ندارد و رو به ویرانی است.

 

اشتراک گذاری
نظــر شـــما
نـــام پســت الکترونیــکی تصویـر امنـیتی