کد خبر : 96051
/ 09:25
گزارشی از مکان‌هایی در دل محلات اطراف حرم که باید دید

دعوت به کوچه‌گردی

کوچه‌پس‌کوچه‌های اطراف حرم سال‌هاست که محل عبور مسافران و مجاوران مشهد شده، اما هنوز هم کمتر کسی از آنچه این کوچه‌ها در دل خود دارند، خبر دارد!

دعوت به کوچه‌گردی

شهرآرا آنلاین - شجاع- منشادی: کمتر کسی می‌داند که تنها رنگرزی سنتی مشهد درست در چند قدمی حرم است؛ هرچند که خانه تاریخی داروغه به عنوان یکی از زیباترین خانه‌‌های قدیمی بازسازی شده مشهد، یک‌سالی است که بار زیادی از این گمنامی‌ها را به دوش کشیده است. شاید نوروز بهترین فرصت برای سرک کشیدن در این کوچه‌ها و گشت‌وگذار در این مکان‌ها باشد که برای خوب‌شدن حال باید آن‌ها را دید.

 

دعوت به دیدن نقالی در چای‌سرای توکلی

آیه «انا فتحنا لک فتحا مبینا» که با کاشی‌ معقلی نقش بسته، خیلی زود می‌کشاندت داخل حیاط. حیاطی بزرگ با خانه‌ای زیبا که ستون‌های آجری آن کتیبه‌ دارند. خانه توکلی با همین سردر زیبا شروع می‌شود و با اَرسی‌هایی که داخل ساختمان را از یکدیگر جدا کرده، تمام می‌شود. خانه‌ای ساخته شده با خشت‌های دوران قاجار که مالک اولیه آن یعنی کشمشیان سفارشش را به معمارباشی داد. سال‌ها بعد این خانه به‌دست فراحی افتاد که او هم ساختمان را به توکلی فروخت. توکلی تا 20سال پیش ساکن همین خانه بود. وقتی هم از اینجا رفت، ملک رها شد تا معتادها چند سالی در آن روزگار بگذرانند. 

با تملک شهرداری، این خانه به‌عنوان نمونه معماری ایرانی بازسازی شد. این خانه در تمام روزهای سال به‌عنوان موزه مکتب‌خانه آماده بازدید است. حال با رسیدن نوروز قرار است چای‌سرای توکلی هم در آن فعال شود تا مردم بعد از بازدید لحظه‌ای روی آلاچیق‌ها کنار حوض حیاط بنشینند و درحالی که استکان‌های کمرباریک را به دست گرفته‌اند، به ضرب مرشد زورخانه گوش‌ بسپارند یا شاهنامه‌خوانی را گوش دهند و از نقالی افسانه‌ها در این چای‌سرا به سبک قدیم لذت ببرند. برای بهره‌مندی از این چای‌سرا در نوروز فقط کافی است قدم در کوچه هفتم خیابان نواب‌صفوی بگذارید.

 

پهلوان سازی در زورخانه شهدا

باشگاه توس که قبل از انقلاب در مالکیت سیدکاظم فاطمی قرار داشت، زورخانه‌ای بود که از ارث برایش مانده بود. جایی که از همان گذشته تا به امروز هنوز صدای مرشد از آن بیرون می‌زند. «اول خدا، دو نیست خدا، سبب‌ساز کل سبب، چاره‌ساز بیچارگان ا...، پنجه خیبرگشای علی، شش‌گوشه قبر حسین، امام هفتم باب‌الحوایج، قبله هشتم یا امام‌رضا، یا امام محمدتقی روحی فداه و جسمی، دهنده بی‌منت ا...، یا امام حسن عسکری دخیل، جمال امام‌زمان صلوات.» درست لابه‌لای صدای صلوات‌هاست که می‌شود یکی شد و در جمعیت کناره‌نشین گود که رخصت نشستن از مرشد گرفته‌اند، رخصتی گرفت و نشست. نشست و پهلوان‌بازی‌ها را دید که هنوز هم در قدیمی‌ترین زورخانه مشهد به نمایش درمی‌آید. جایی که در سال‌های اخیر ورزش زورخانه‌ای در بخش‌های قهرمانی و فرهنگی توفیقات فراوانی به دست آورده است. طبق اسناد این زورخانه بیش‌از صدسال قدمت دارد و روزی به نام توس- حضور تعداد زیادی از پهلوانان دیار فردوسی (توس) در زورخانه این نام را به آن داده بود- خوانده می‌شد. بعد از انقلاب با شهید شدن تعدادی از ورزشکاران همین گود در جنگ تحمیلی نامش به شهدا تغییر پیدا کرد. این زورخانه به عنوان یکی از پایگاه‌های زورخانه‌ای ایران با نزدیکی به حرم مطهر همیشه زائران ورزشکار را پذیراست. تک‌بنای قدیمی کناره میدان بیت‌المقدس یا به قول مشهدی‌ها « فلکه آب» که ضرب مرشدش از پشت درش هم گوش‌نواز است.

133124.jpg

نشستن کنار حوض آبی داروغه

خانه‌ داروغه همان‌طور که از اسمش پیداست، محلی برای سکونت والی مشهد در زمان قاجار بود. این خانه در خیابان نواب‌صفوی، راسته حوض مسگران واقع شده و اگرچه مساحت این خانه امروز در میان ساختمان‌های نوسازی شده‌ اطرافش بسیار کوچک‌تر است، در گذشته بهترین خانه در شهر به حساب می‌آمد. خانه‌ای که محمدیوسف‌خان هراتی، در اواخر دوران حکومت قاجار برای آسایش خود به معماران روسی سفارش داد و با بهترین طراحی و معماری ساخت. خانه‌ای که به یکی از بناهای ماندگار در تاریخ مشهد تبدیل شد.

یوسف‌خان هراتی مدت زیادی در این خانه نفس نکشید و با پایان گرفتن حکومت قاجار از خانه‌ آجری زیبایش کوچ کرد، اما تا حدود 30 سال پیش خانه داروغه هنوز مسکونی به حساب می‌آمد. پس از آن تغییرکاربری داد و به تکیه عزاداری تبدیل شد. در نهایت در سال ۱۳۹۱ به تملک شهرداری در آمد و پروژه مرمت بنا آغاز شد. این مرمت‌ها نتیجه‌ای طلایی داشت و خانه داروغه در سال ۲۰۱۶ جایزه‌ حفظ و نگهداری میراث فرهنگی آسیا- اقیانوسیه از یونسکو را از بین ۱۳ طرح از کشورهای دیگر به خود اختصاص داد.

خانه داروغه ویژگی‌های معماری و فضاهای جالب توجه زیادی دارد. خانه‌ای که برای داخل شدن به آن باید از دالان گذشت و چشم در چشم حوض شد. داخل حیاط 3 بنا پشت و رو به آفتاب قرار دارد که هرکدام از آن‌ها در یک فصل استفاده می‌شد. علاوه بر این، کاشی‌ها و آجرهای قالبی زیبایی تمام دیوارها را پوشانده. در بعضی قسمت‌های این آجرکاری‌ها نیز از تندیس‌های گچ‌بری‌شده و گاه قالبی استفاده شده است. این تندیس‌ها شامل سر شیر‌، سر انسان‌، فرشته بالدار و گل است.‌ روی پیشانی ایوان ستون‌دارِ بخش غربی نیز کاشی‌های هشت‌ضلعی و بیضی‌شکل نصب شده که عبارت «بسم‌ا...‌الرحمن‌الرحیم»، «محمد(ص)، شمع جمع آفرینش» و... نوشته شده و نقوش گیاهی به‌صورت رنگی کار شده است. ساخت یک شومینه گچ‌بری‌شده در اتاق پنج‌دری قسمت شرقی نیز از بخش‌های درخورتوجه در این بنای تاریخی است. این خانه در دل کوچه‌ای قدیمی، درست در خیابان نهم شهید شوشتری(شارستان رضوی و تقاطع نواب‌صفوی) پذیرای علاقه‌مندان است.

133125.jpg

راه‌رفتن در بازارچه تاریک

از هیاهو به دور، اما هنوز نفس می‌کشد. از آن جلال و شکوه فرش‌های دستی با نقش‌های هزاررنگ، فقط قامت بلند سقف شیروانی‌اش به جا مانده و مهر تاریخ بر پیشانی آب‌انبار قدیمی بازارچه فرش. شاید گرانی فرش‌های دستباف، شما را از رفتن به سمت بازار منصرف کند، اما به طور حتم بهترین جاست برای رفع دلتنگی و دیدن نقش گل‌‌بوته‌های فرش لاکی خانه مادربزرگ و پدربزرگ و شنیدن آوازی که در میان رج به رج دار قالی به جا مانده. تمام دیدنی بازارچه فرش دار قالی‌های لاکی‌اش نیست، دیدن مسجد اعتمادالسلطنه با معماری خاص که قریب به یک قرن درِ آن به روی نمازگزاران باز است و یا از نزدیک به تماشا نشستن کار پرداخت‌کاری فرش و گره‌شماران که از جمله دیدنی‌های زیر بازارچه است. دیدن حجره‌های قدیمی تاجران قدیمی فرش مشهد که هنوز هم به همان سبک و سیاق سابق در کنار دکان‌ها و مغازه‌های مدرن به جا مانده هم خالی از لطف نیست. اگر بعد از زیارت حرم مطهر از خروجی باب‌الجواد(ع) خیابان شهیداندرزگو خارج شوید، 100 متر پایین‌تر، به سمت چهارراه خسروی در نزدیکی تابلو شماره 13این خیابان بازار فرش مشهد پذیرای شماست.

133123.jpg

سرای عزیز‌ا...اف، تجارت‌خانه یهودی‌ها

کاروان‌سرای عزیز‌ا...اف که این روزها سرا خوانده می‌شود، قبل از آنکه به شکل امروز درآید، در اختیار جهودها بود. عزیز‌ا...اف از نسل همان یهودهایی بود که نادرشاه برای توسعه مشهد از قزوین وارد مشهد کرد. او تاجر و پول‌دار مشهدی بود که این سرا را به عنوان تجارت‌خانه خودش ساخت. خیلی سال قبل از آنکه یهودی‌ها مجبور به ترک مشهد شوند، این تجارت‌خانه در سال 1348 قمری به حاج‌غلامحسین سالم‌مشهدی واگذار شد. در آن روزها این سرا محل رفت‌وآمد تاجران فرش و گلیم بود و بعد تبدیل به تجارت‌خانه مواد غذایی شد. الان هم محلی برای خریدوفروش کالاهای ایرانی و اجناس دست‌دوم خارجی است.

آنچه این سرا را برای دیدن جذاب می‌کند، نوع معماری آن است. این بنای صدوده‌ساله، 3 طبقه دارد. معماری آن درون‌گراست (2 بخش اندرونی و بیرونی دارد). بخش بیرونی بنا، حیاط بزرگی قراردارد با درِ چوبی بزرگ و بی‌نظیر باقی‌مانده از تاریخ که به دالانی با سقف آجرکاری‌شده باز‌ می‌شود. اطراف این حیاط را حجره‌های زیادی احاطه کرده‌اند. 

بخش اندرونی آن هم که حیاط کوچک و فرعی دارد و گویا بخش خصوصی‌تر ساختمان بوده، همچون بخش اول ساختمان با حجره‌ها احاطه شده که با در کوچکی به گذرگاه مجاور راه پیدا می‌کند. این بنای سه‌طبقه از بیرون دوطبقه دیده‌ می‌شود؛ به این دلیل که کف آن از سطح کوچه پایین‌تر است و طبقات اول و دوم نسبت به طبقه همکف عقب‌نشینی دارد. این بنا که تاکنون کمترین دست‌کاری را به خود دیده، این روزها نمایشگر معماری ایرانی و محل تجارت یهودی‌هاست که می‌توان یکی از روزهای تعطیل را در آن گذراند. ابتدای خیابان شهید نواب‌صفوی، در میانه‌های کوچه عباسقلی‌خان هنوز این معماری قدیم مشهد نفس می‌کشد.

133126.jpg

تماشای رنگ در تنها رنگرزی سنتی مشهد

اینجا دست‌ها پاره‌پاره است و یکپارچه رنگی؛ صبح‌ها زرد، ظهرها لاکی، بعدازظهرها سیاه و شب‌ها آبی. دست‌هایی که در هم‌آغوشی با تن رنگی نخ‌ها دیگر سفیدی‌شان را از دست داده‌اند. درست 70سال است که قاسم صباغ دست‌هایش به رنگ آغشته و کارش رنگ‌کردن نخ شده؛ نخ‌هایی که روی دار قالی‌ها می‌روند و می‌شوند رنگ‌ولعاب قالی‌های دستباف. هر روز از ساعت7صبح تا شب نخ‌ها در همین مکان داخل پاتیل مس می‌جوشند و در حیاط کاروان‌سرای حاج‌تقی آقا‌بزرگ روی بند خشک می‌شوند.

مغازه رنگرزی سنتی حاج‌آقای صباغ این روزها تنها بازمانده رنگرزی‌های نخ قالی‌ مشهد است که خودش را در یک کارگاه 50متری جمع کرده‌ است. مغازه‌ای جمع‌وجور که متأسفانه در طرح ایجاد شارستان قرارگرفته و چندی نخواهدگذشت که از شهر نقل مکان خواهدکرد. برای دیدن و تجربه رنگ‌کردن سنتی نخ فقط کافی‌ است قدم در خیابان نوغان بگذارید.

133127.jpg

خوردن نان و ماست چندصدساله

نان و ماست‌هایش زبانزد است؛ ساندویچی ساده که هر هفته یک‌بار در گنبد خشتی توزیع می‌شود. این گنبد در کنار کوچه سیاه‌آب طبرسی، نرسیده به حرم مطهر رضوی قرار دارد. گنبد خشتی مدفن امیرسلطان غیاث‌الدین محمدبن طاهرالموسی از سادات مشهور موسوی مشهد است که نسب شریفش با 17 واسطه به حضرت موسی‌بن‌جعفر(ع) می‌رسد. نوادگان غیاث‌الدین در سده پنجم تا نهم هجری، اداره اصلی حرم حضرت رضا(ع) را برعهده داشتند و از قرن هفتم تا یازدهم هجری، نقیب سادات‌های مشهد و از جمله بزرگان این شهر بوده اند. این مرقد بنای تاریخی به‌جا مانده دوره تیموری و مرمت و بازسازی‌شده در دوره صفوی و قاجار است که به دلیل گنبد خشتی آرامگاه، به گنبد خشتی معروف شده است. خطاطی‌های سوره‌های ملک و واقعه به ثلث و ریحان و همچنین 4 ایوان زیبا و معروف آن از زیبایی‌ها و دیدنی‌های این گنبد است. بنای 600ساله گنبد خشتی، قدیمی‌ترین بنای مذهبی بعد از حرم مطهر رضوی در مشهد به شمار می‌رود و معماری خاص آن و ورودی مقبره از عجایب این گنبد محسوب می‌شود. در باور عموم، نذر نان و ماست سه‌شنبه‌های گنبد خشتی ردخور ندارد!

133130.jpg

تجربه رفتن به حمام قدیمی

سال‌ها پیش به دستور مهدی‌قلی‌بیک جانی‌قربانی، یکی از امیران ترک خراسان و همچنین از سران لشکری و سیاسی دوران صفوی که البته منصب میرآخور (رئیس اصطبل شاهی) را نیز داشت، حمامی نزدیک حرم مطهر رضوی ساخته شد. این حمام در کنار حمام‌هایی چون گنجعلی‌خان کرمان و فین کاشان جزو قدیمی‌ترین حمام‌های ایران به شمار می‌رود؛ اگرچه کمتر کسی از قدمت و معماری خاص آن اطلاع دارد. حمام مهدی‌قلی‌بیک که از قضا موزه مردم‌شناسی مشهد هم هست، دیوارها و نقاشی‌های جالب توجه و خیره‌کننده دارد و شما را در بدو ورود غافل‌گیر می‌کند.

این بنای تاریخی که در گذشته در حاشیه بازار بزرگ و جنب مسجدی به همین نام قرار داشت، اکنون با توسعه حریم حرم رضوی در جنوب غربی صحن جامع رضوی واقع و به عنوان یک بنای تاریخی منتسب به شاه‌عباس، تبدیل به موزه مردم‌شناسی مشهد شده است. معماری خارق‌العاده حمام حکایت از شکوه و عظمت معماری اصیل ایرانی دارد و برای بازدید از این موزه تنها کافی است بعد یا قبل از زیارت حرم امام رضا(ع)، ساعتی را به آن اختصاص دهید. تنها با 500 تومان می‌توانید تجربه رفتن به یک حمام سنتی قدیمی را از سر بگذرانید. در کنار حمام می‌توانید از مجموعه‌ای از اشیا، وسایل، پوشاک و عکس‌های قدیمی مشهد نیز دیدن کنید. راه دیگر دیدن این حمام قدیمی گذر از بازار قدیمی فرش مشهد است.

133131.jpg

تنها چلنگر باقی‌مانده مشهد

حاج‌رمضان حدادقرقی، پهلوانِ نامی سال‌های پیش نوغان، تنها چلنگر و قفل‌ساز قدیمی مشهد است. بیش از 94 سال سن دارد و 70 سال است که دکانش در کمرکش کوچه نوغان هنوز هم به همان سبک و سیاق قدیمی پابرجاست. قفل‌های قدیمی آویزان از دوران‌های مختلف در دکانش، شما را همانند یک ماشین زمان به دوره‌های مختلف می‌برد. بی‌رمق آهن گداخته را پتک می‌زند اما هنوز هم دست به چکش است. قفل‌های عجیب و غریب بسیاری در گنجه‌اش دارد که به گفته خودش هرکدامشان بنا به خواسته یک خان و خان‌زاده مشهدی ساخته شده‌اند. خلاصه حاج‌آقا حداد، تاریخ زنده 3 دوره پهلوی اول، دوم و انقلاب اسلامی است که دیدن مغازه‌اش آدم را کلی سر ذوق می‌آورد.

133129.jpg

کافه‌سرای سنتی

قرار بود حوض معجردار بعد از بازسازی و مرمت باز شود تا به عنوان شربت‌خانه یاد کافه‌های سنتی قدیم را زنده کند. هنوز خبری از این بازگشایی نیست، اما به‌جای آن به‌تازگی سنت‌سرایی در اطراف حرم راه افتاده که کارش به سبک قهوه‌خانه‌های قدیم، چای دادن به دست مردم است. کافه‌سرای سنتی در این روزهای شلوغ برای لحظاتی حالت را خوب می‌کند. برای تجربه این حال خوب سری به مجتمع تجاری شارستان بزنید.

133128.jpg

پهلوانی بخر و بپوش

سال‌هاست کارش دوخت منش پهلوانی است؛ یعنی برای پهلوانان نامی مشهدی لباس می‌دوزد. باستانی‌کار نیست اما به عشق پهلوانان و باستانی‌کاران کار دوخت‌ودوز لباس باستانی را آغاز کرده و ادامه داده است. طرح‌های بته‌جقه، قهروآشتی و نماد سروی که غلامرضا عامری‌منش طراح و دوزنده لباس‌های باستانی در طراحی‌ها و دوخت‌هایش استفاده می‌کند، بیانگر منش و خوی پهلوانی درآمیخته با هنر ایرانی-اسلامی است. آوازه هنرش به دلیل ذوق هنر‌ی‌اش در ورزش است و کارگاهش در یک ساختمان قدیمی در خیابان بیست‌ونهم طبرسی است. جایی که تنها کارگاه دوخت لباس‌های باستانی در خراسان رضوی است. دیدن کارگاه، طراحی‌ها و نقش‌ونگارهای متنوع تنکه‌ها و همچنین گنجه اسباب و ابزار زورخانه‌های قدیم هیجان خودش را دارد.

 133132.jpg

کلیدواژه ها
اشتراک گذاری
نظرات شما
ک
05:55 14 0 پاســخ به ایــن نظــر

برای هموطنانی که شهر مشهدمقدس رابرای سفر مسافرت عیدنوروزانتخاب کردند،خانه های اصیل با موزه هایی که فرهنگهاو آداب ورسوم زندگی قدیم راباآدمکهایی باپوشش ایرانی وکاملا طبیعی،به نمایش می گذارندهم ببینندکه واقعابرای یک بار هم شده ارزش دیدنشو داره که حتی توریستهاو دانشجویان دانشگاههای جهان ازجمله دانشجویان دانشگاه آلمان،جهت هم زیارت،هم دیدن خانه موزه های شهرمشهد،به ایران آمدندوازخانه توکلی،موزه مکتب خانه، خانه داروغه،سفره خانه بازدیدکردند که تمام این آثاریکجابا هم در یک کوچه متمرکزهست

روزنامه شهرآرا

با سلام
مخاطب گرامی پیامتان دریافت شد.
لطفا شماره تماس خود را جهت ارتباط بیشتر با شهرآرا اعلام بفرمائید.
سپاس از همراهی گرمتان .
روزخوش

نظــر شـــما
نـــام پســت الکترونیــکی تصویـر امنـیتی