کد خبر : 96118
/ 09:13
روایتی از سابقه تاریخی تحریم کالا‌‌های خارجی

زنان و تحریم

ایران در دوره قاجار شاهد تحولات سیاسی- اجتماعی در عرصه‌‌های مختلف بود.

زنان و تحریم

شهرآرا آنلاین - غلامرضا آذری خاکستر، پژوهشگر تاریخ - جنبش‌‌های اجتماعی و رقابت‌‌های سیاسی بین دول خارجی موجب شده بود تا هر یک از دولت‌‌های بیگانه درصدد اخذ امتیازات و تثبیت قدرت در مناطق تحت نفوذ باشند. به طوری که سیاست‌‌های استعماری موجب واکنش طبقات مختلف می‌شود. زنان از جمله گروه‌‌های هستند که پیشینه درخور تأملی در این باره دارند. آن‌ها در کنار سایر گروه‌ها به مبارزه پیوستند و تلاش نمودند تا با حمایت در کنار سایر اقشار در مشارکت‌‌های مدنی فعال ظاهر شوند. در این نوشتار به بررسی دو مقطع تاریخی می‌پردازیم، نخست عکس‌العمل زنان در موضوع واگذاری قرارداد رژی که می‌تواند به عنوان یک جنبش مورد واکاوی قرار گیرد. سپس موضوع اولتیماتوم روسیه به ایران و نقش و کارکرد زنان در تحریم کالای روسی بررسی می‌شود.

در جریان سفر سوم ناصرالدین شاه به اروپا در سال ۱۲۶۹ ش. دولت انگلیس فرصت مناسبی را برای کسب امتیاز انحصار توتون و تنباکو به دست آورد و زمینه‌سازی آن را به ماژور جرالد تالبوت محول کرد. بنابراین درتاریخ 28 رجب 1307ق. مطابق با 20 مارس 1890میلادی قرارداد تالبوت به امضای ناصرالدین شاه رسید. بر اساس مفاد این قرارداد که انحصار خرید و فروش توتون و تنباکوی ایران در بازار‌‌های داخلی و خارجی به مدت 50سال در ازای پرداخت سالانه 15هزار لیره استرلینگ و یک چهارم سود خالص به شاه، به ماژور تالبوت واگذار گردید. پس از افشای مفاد این قرارداد در اندک مطبوعات آن ایام، با مخالفت مردم و علما و سایر گروه‌ها مواجه شد. درپی اعتراضات مردم وعلما، ناصرالدین شاه قاجار در تاریخ 16 جمادی‌الاول 1309 ه ق مجبور به لغو قرارداد رژی گردید.

زنان به عنوان یکی از گروه‌‌های فعال نقش بسزایی در جریان مبارزه با قرارداد رژی داشتند. این نقش را می‌توان براساس منابع و گزارش‌‌های تاریخی مورد مطالعه و دقت قرار داد. پیشگامی‌ زنان در تجمعات و تحریک احساسات معترضان موجب رویکرد مناسبی در این مبارزات است. در آن ایام مشارکت زنان از آن رو مهم تلقی می‌شود که به عنوان نخستین جنبش‌‌های اجتماعی مطرح و این مشارکت موجب می‌شود تا زمینه‌‌های لغو قرار‌داد فراهم شود.

در جریان تحریم تنباکو زنان نیز دوشادوش مردان نقش به‌سزایی داشتند. روایت‌‌های تاریخی نشان می‌دهد، در تهران و سایر نواحی مشارکت زنان در مخالفت با استعمال تنباکو و طرفداری از تحریم وجود داشته است. در اجتماعات و راهپیمایی‌‌های صورت گرفته در‌این‌باره زنان حضور فعالی دارند. در برخی از شهر‌‌های ایران به فتوای علما منع استعمال دخانیات انجام می‌شود. در تهران مخالفان تجمع نموده، صبح دوشنبه سوم جمادی‌الثانی 1309 ابتدا علما و اهل علم دارالخلافه دسته دسته از هر محله رو به محله سنگلج روانه شدند. نزدیک ظهر زنان نیز جمعیتشان زیاد شد. زنان دسته دسته و فوج فوج آمده و جمعیت آن‌ها انبوه شد. زن‌ها جلو و مردان از دنبال به طرف قصر سلطنتی روانه گشتند. منظره جمعیت زنان که با روبنده سفید و پیچه و چاقچور که اغلب روی سر خود لجن مالیده شیون و ناله می‌کردند و یا‌علی و یا‌حسین می‌گفتند بسی دلخراش بود. جوش و خروش مردم در آن روز توصیف‌ناپذیر است. منزل میرزا حسن آشتیانی در قسمت جنوبی سنگلج واقع بود و جمعیت برای رسیدن به ارگ باید از جلو بازار می‌گذشتند. زن‌ها وقتی به سبزه میدان رسیدند بدون معطلی به بازار ریختند بعضی از دکان‌ها را که هنوز باز بود بستند. جمعیت زن و مرد به طرف میدان ارگ رهسپار شدند. زنان گریه و زاری می‌کردند، مردان وااسلاما- واشریعتا می‌گفتند. در جلو مردم هم عده‌ای بچه‌‌های خردسال همان شعر یا غریب‌الغربا می‌رود سرور ما را می‌خواندند.

زنان وقتی به میدان ارگ رسیدند همهمه و فریادشان بیشتر شد و در این وقت فقط طرف خطابشان ناصرالدین شاه بود و مکرر با صدای بلند به شاه فحش می‌دادند و می‌گفتند: شاه باجی، شاه باجی سبیلو، ای لچک بسر، ای لامذهب ما تو را نمی‌خواهیم. و از این قبیل حرف‌ها....

اهمیت موضوع تا آنجاست که حتی زنان دربار نیز در مبارزه با قرار‌داد رژی وارد عمل شدند. انیس‌الدوله از زنان قدرتمند ناصرالدین شاه در جریان مخالفت با قرارداد رژی بود. وی هنگامی‌ که مردم ایران در برابر امتیاز رژی مخالفت کردند و علما تنباکو را تحریم نمودند در مبارزه مردمی‌ علیه استبداد شرکت کرد و با وجود دستور اکید شاه، به مخالفت با امتیاز تنباکو پرداخت.

بنا به گزارشی در آن ایام ناصرالدین شاه به اندرون انیس‌الدوله که در واقع ملکه و بی‌اندازه مورد توجه و علاقه‌اش بود وارد شد. در حالی که کلفت‌‌های انیس‌الدوله مشغول پیاده کردن قلیان‌‌های نقره و طلای مرصع بودند و خود انیس‌الدوله ناظر به عمل خدمتکاران بود شاه از انیس‌الدوله پرسید چرا قلیان‌ها را از هم جدا و جمع می‌کنند؟ جواب داد برای آنکه قلیان حرام شده است. ناصرالدین شاه روی درهم کشیده و با تغییر گفت: که حرام کرده؟ انیس‌الدوله با همان حال گفت همان کس که مرا به تو حلال کرده است. شاه هیچ نگفت و برگشت و برای آنکه مبادا به احترامش لطمه‌ای وارد آید بعد از آن، به هیچ یک از نوکران خود دستور نمی‌داد که قلیان بیاورند و در تمام دربار قلیان‌ها را جمع کردند.

 

زنان و تحریم کالا

درسال ۱۹۱۰م. ایران از دولت آمریکا درخواست نمود تا کارشناسانی را برای استخدام به منظور اصلاح امور مالی دولت به ایران اعزام کند. بنابراین مورگان شوستر و 4مستشار آمریکایی دیگر برای اصلاح امور دارایی، خزانه‌داری، دادگستری و ژاندارمری به استخدام دولت ایران درآمدند و پس از عقد قرارداد در ۱۷ اردیبهشت ۱۲۹۰ ش. همراه با خانواده‌‌‌های خود وارد ایران شدند. اصلاحات مالی ایران در تضاد با منافع دول انگلیس و روس بود. به این ترتیب روسیه و بریتانیا خواستار اخراج شوستر از ایران شدند و دولت روسیه به دولت ایران اولتیماتوم (ضرب‌الاجل) داد. مجلس و مردم با پذیرش اولتیماتوم مخالف بودند. با آنکه ناصرالملک مجلس را منحل کرد و شوستر را از ایران بیرون کرد، نیرو‌‌های روس، تبریز و زنجان و رشت را اشغال کردند و عده‌ای از ا‌هالی را کشتند. در تبریز ثقةالاسلام تبریزی را به دار کشیدند.

در جریان اولتیماتوم روسیه زنان نیز همگام با سایر گروه‌ها جزو معترضان به روسیه بودند. پس از اولتیماتوم روسیه به ایران یکی از زنان در اجتماعی که در تهران شکل گرفته بود، ضمن تحریک احساسات گفته بود، خانم‌‌های عزیز! نترسید و جدا بکوشید تا پای اجنبی را از خاک پاک مملکتمان دور سازیم. پس از آن زنان کوشیدند مصرف کالا‌‌های روسی و انگلیسی را کاهش دهند و حتی به مغازه‌‌هایی که کالا‌‌های خارجی می‌فروختند، با سنگ و چماق حمله می‌کردند و نیز سوار تراموای تهران نمی‌شدند به گمان آنکه متعلق به روس‌هاست.

انجمن مخدرات وطن که از سوی بانو آغابیگم در1328 ق. تأسیس شده است، تحریم کالا‌‌های خارجی را اعلام کرده است. زیرا این انجمن در پایان یکی از راهپیمایی‌‌های علیه اولتیماتوم روسیه، نامه‌ای به مجلس فرستاد و در آن نوشت: "قشون روس اقامت انداخته و انگلیس به غیر حق.... ما را تهدید می‌کند." بنابراین هدف انجمن مخدرات عبارت بود از، دفاع از استقلال کشور، مخالفت با وامگیری خارجی، جلو‌گیری از خرید کالا‌‌های اجنبی و تبلیغ کالای داخلی. علاوه بر این‌‌ها در فضایی که پس از حمله روسیه به ایران که با توافق و رضایت انگلیس صورت می‌گرفت، زنان برای انتقام گرفتن از دولت‌‌های اروپایی، به قهوه‌خانه‌ها می‌رفتند و از صاحبان این اماکن می‌خواستند که مصرف شکر اروپایی را متوقف کنند و در غیر این صورت، قهوه‌خانه‌ها را ببندند. همچنین استفاده از کالسکه اروپایی را که بیشتر وسیله انتقال زنان بود تحریم کردند. روزنامه ایران نو در گزارشی از اقدامات زنان در تحریم کالا‌‌های خارجی، آن را تحت عنوان "مردانگی زنان" ستوده است.

اما در شهر مشهد نیز زنان درباره وقایع قبل از مشروطیت بی‌تفاوت نبودند. زیرا مرور وقایع و رویداد‌‌های این شهر حاکی از آن است در سال 1321ق. زنان در اجتماعات مشارکت دارند. زیرا نا‌آرامی‌ها و آشوب‌‌های مشهد را قبل از مشروطیت بر اثر گرانی و قحطی نان و سخت‌گیری محتکران می‌دانستند که مردم را به ستوه آورده است. و زنان به خیابان ریختند و مرد‌ها نیز به تبعیت آن‌ها دکان‌ها را غارت نمودند.

"در مشهد بر اثر قحطی نان و سخت‌گیری، شماری از گرسنگان فقیر تلف شدند و شبی هزار نفر مرد و زن به جلو در حرم می‌رفتند..." به هر حال مسئله گرانی نان و احتکار غلات یکی از عوامل نیرالدوله حکمران خراسان بود. در این ایام کنسولگری انگلیس طی گزارشی اوضاع مشهد و نقش زن‌ها را چنین منعکس نموده است، "در اینجا به واسطه کمیابی نان اغتشاش است. دیروز جمعیتی از زن‌ها می‌خواستند داخل کنسولگری روس‌ها بشوند. از حکمران دیروز ملاقات کردیم. گفتند، اغتشاش به واسطه این است که گندم دارند و به قیمتی که معین شده است نمی‌فروشند." سفیر روس نیز طی گزارشی با تائید وقایع مشهد نوشته است: "27محرم 1321، در مشهد به خاطر نداشتن نان و گرانی خیلی شورش پیدا شده است. جمعیت زیاد از مرد و زن، جنرال قنسولگری‌ها و بانک‌ها را محاصره کرده‌اند. خواهش ارزانی نان را می‌نمایند."

هر چند در گزارش‌‌های تاریخی نقش زنان مشهد کاملا مشخص نشده است ولی مشهدی‌ها نیز در برابر تحرکات روس‌ها بیکار ننشستند. انقلابیون مشهد شامل گروهی از روحانیون، مجاهدان قفقازی و حتی مردم عادی، آماده پایداری و ایستادگی مسلحانه در برابر نیرو‌‌های روسی شدند. در این راستا یکی از روحانیون مشهد به نام حاج شیخ مهدی سلطان المتکلمین در اجتماع مردم مشهد در مسجد گوهرشاد، مفاد اولتیماتوم روسیه و همچنین فتوای آخوند خراسانی مبنی بر لزوم جهاد برضد روسیان را برای حاضران خواند که با واکنش شدید ضد روسی آنان مواجه شد. روس‌ها برای تضعیف مقاومت مردم مشهد، دست به کوشش‌‌های مختلفی زدند و از آن میان کوشیدند به صفوف روحانیون مشهد که در آن زمان حدود 3000نفر بودند نفوذ کنند. اما توفیق نیافتند. از اواسط ماه محرم در مجالس روضه‌خوانی شهر مشهد به جای قند و چای از قهوه و عسل استفاده می‌کردند. مردم مشهد در ابتدای کار تحریم، همکاری زیادی به عمل آوردند.

هر چند زنان در دو مقطع تاریخی مورد نظر نقش مهمی‌ داشتند ولی در تحقیقات تاریخی نقش آن‌ها برجسته نشده است. چنین به نظر می‌رسد، پس از انقلاب مشروطه شاهد نقش فزاینده زنان در مسائل و عرصه‌‌های مختلف هستیم. تحولات اجتماعی موجب شده است تا نگاه اعتراضی زنان در مسائل سیاسی نمود بیشتری داشته باشد. در جریان تحریم توتون و تنباکو و تحریم کالا‌‌های روسی نقش فعال زنان تأمل‌برانگیز و نشان از بینش سیاسی بخشی از زنان در آن ایام است.

 

بنا به گزارشی در آن ایام ناصرالدین شاه به اندرون انیس‌الدوله که در واقع ملکه و بی‌اندازه مورد توجه و علاقه‌اش بود وارد شد. در حالی که کلفت‌‌های انیس‌الدوله مشغول پیاده کردن قلیان‌‌های نقره و طلای مرصع بودند و خود انیس‌الدوله ناظر به عمل خدمتکاران بود شاه از انیس‌الدوله پرسید چرا قلیان‌ها را از هم جدا و جمع می‌کنند؟ جواب داد برای آنکه قلیان حرام شده است.

کلیدواژه ها
اشتراک گذاری
نظــر شـــما
نـــام پســت الکترونیــکی تصویـر امنـیتی