کد خبر : 96833
/ 08:05
گذری بر زیباترین آوازها و تصانیف ایرانی با محتوای کلامی‌ عطار نیشابوری به بهانه روز بزرگداشتش

بر فراز«آسمان عشق»

بر فراز«آسمان عشق»

شهرآرا آنلاین - ندا حبیبی| چنان که جزئیات زندگانی عطار نیـــشــابوری برای تاریخ نگاران با ابهامات فراوان همراه است و در یافتن نامعلومات ذهن و زندگیِ این ادیب عارف مسلک، پژوهندگان به هفت شهر عشقش اندر خم یک کوچه مانده اند، در این نوشتار نیز به قامت دانش صاحب این قلم از میان انبوه آثار موسیقایی که با محوریت شعر عطار آفریده شده اند، برجسته ترین و موزون ترین آوازها و تصانیف از لحاظ هماهنگی و ارتباط دوطرفه حال وهوای دستگاه موسیقی و فحوای کلام عطار نیشابوری برگزیده شده است. 

موسیقی ایرانی پیوندی ناگسستنی با ادبیات کلاسیک ایرانی دارد و گویی تاثیرگذاری و شگفتی آفرینی هریک بدون دیگری معنایی ندارد. برای جست وجو در دنیای گسترده موسیقی ایرانی چه بهانه ای بهتر از بزرگداشت شاعران شعر پارسی؟ 

با بررسی اجمالی آثار موسیقی از دوره گل ها(آغاز رادیو) تا به اکنون، اقبال موسیقی دانان به شعر عطار را به خصوص در قالب ساز و آواز می بینیم. در تمامی دوره های زمانی موسیقی معاصر خلوت گزینی و سلوک عرفانی، جان مایه موسیقی سنتی را تشکیل می داده است و از این سبب کلام عطار ِ نیشابوری فضای عارفانه بسیاری از گوشه ها و نغمات آواز ایرانی را به شفافیت هرچه تمام تر متجلی می کند و قطعا هوش موسیقایی و ذکاوت ادبی آوازخوان و موسیقی دان نیز در این هماهنگی نقش بسزایی ایفا می کند.

انتخاب دستگاه سه گاه و گوشه با شکوه مخالف به گواه بسیاری صاحب نظران، بیشترین هماهنگی را با رازونیاز عارفانه دارد که در غزلیات عطار به وفور چنین فضایی یافت می شود و موسیقی دانان ایرانی از این هماهنگی ذاتی میان مفاهیم انسانی و فضای موسیقی دستگاهی بهره برده اند اما علاوه بر انتخاب این دستگاه، ما شاهد انتخاب دیگر نغمات و گوشه های ردیف موسیقی ایران مانند نوا و شور نیز هستیم که درون مایه چندلایه شعر عطار را بیشتر رخ می نمایاند. در ادامه جستاری بر موسیقی معاصر و نقش آفرینی شعر عطار در این عرصه را بخوانید.

 

﷯ عنوان اثر: ساز و آواز سه گاه

هنرمندان: غلامحسین بنان، علی تجویدی

اجراشده در: برنامه گل های رنگارنگ، شماره۲۱۱

مطلع غزل: عزم آن دارم که امشب نیمه مست/ پایکوبان کوزه دردی به دست

سر به بازار قلندر درنهم/ پس به یک ساعت ببازم هرچه هست

با شنیدن این اثر قطعا ردپای پررنگ سبک بنان را در آوازخوانان پس از او خواهید یافت. این ساز و آواز از معدود آثاری با محوریت شعر عطار است که می توانید با جواب آواز ویلن، آن هم ویلن علی تجویدی بشنوید. این ساز و آواز، کلاس درسی است برای آوازخوانان ایرانی 

تا حالات مدهوشی و درویشی را در لحن بیان آوازی درهم آمیزند و آوازی با تصویرسازی ذهنی به مخاطب ارائه دهند؛ تبحری که غلامحسین بنان در آن نظیر نداشت.

 

﷯ عنوان اثر: ساز و آواز دشتی

هنرمندان: عبدالوهاب شهیدی، اصغر بهاری

اجراشده در: برنامه گل های رنگارنگ، شماره۴۲۶

مطلع غزل: اندر ره تو کعبه و خمار نماند/ یک دل ز می عشق تو هشیار نماند

ور یک سر موی از رخ تو روی نماید/ بر روی زمین خرقه و زنار نماند

در این اثر زیبا همراهی کمانچه را با عود در جواب آواز می شنوید. چنین انتخاب خوبی حتی در این سال ها که داعیه نوآوری هنرمندان گوش فلک را پر کرده است، دیده نمی شود. جملات آوازی عبدالوهاب شهیدی مانند سازش عود با تلفیقی از لحن و ریتم ایرانی عربی همراه است و شما با شنیدن این اثر به ظرفیت موسیقی دستگاهی به منظور آفرینش فضاهای متفاوت برای مفاهیم یکسان پی می برید.

 

﷯ عنوان اثر: ساز و آواز مخالف سه گاه

هنرمندان: محمدرضا شجریان، گروه آوا

اجراشده در: آلبوم رسوای دل

مطلع غزل: به جز غم خوردن عشقت، غمی دیگر نمی دانم/ که شادی در همه عالم از این خوش تر نمی دانم

گر از عشقت برون آیم، به ما و من فروآیم/ ولیکن ما و من گفتن به عشقت در می دانم

محمدرضا شجریان نامی است که هرگاه لب می گشاید به آواز، نام تمامی بزرگان آواز ایرانی از ذهن شما عبور خواهد کرد. شجریان در یکایک آثارش هم ظلی است هم بنان است، هم خوانساری و هم صدها نام بزرگ دیگر. 

ردپای تاریخ موسیقی در صدای او متجلی است. آواز شجریان در گوشه مخالف سه گاه در آلبوم رسوای دل، آن شور و شیدایی پرسوزوگداز عارفانه را به سرحد اعلی به منصه ظهور می گذارد.

 

﷯ عنوان اثر: ساز و آواز مخالف سه گاه

هنرمندان: محمدرضا شجریان، داریوش پیرنیاکان

اجراشده در: آلبوم آسمان عشق

مطلع غزل: جانا ز فراق تو این محنت جان تا کی/ دل در غم عشق تو رسوای جهان تا کی؟

چون جان و دلم خون شد در درد فراق تو/ بر بوی وصال تو دل بر سر جان تا کی؟

انتخاب گوشه مخالف در دستگاه سه گاه علاوه بر حزن عاشقانه، شکوه و صلابت مفاهیم عارفانه را نیز به رخ می کشد. 

آلبوم «آسمان عشق» دو ساز و آواز با کلام عطار دارد که هر دو این آثار با همدلی بی نظیــــر پیرنیاکان و شجریان به مهم ترین میراث آوازی معاصر بدل شده است.

 

﷯ عنوان اثر: ساز و آواز بیات کرد

هنرمندان: محمدرضا شجریان، کیهان کلهر، حسین علیزاده، همایون شجریان اجراشده در: آلبوم بی تو به سر نمی شود

مطلع غزل: ره میخانه و مسجد کدام است/ که هر دو بر مسکین حرام است

نه در مسجد گذارندم که رند است/ نه در میخانه کاین خمار خام است

شاید گمان بریم شجریان و آهنگ سازان شهیر هم دوره اش در دهه٨٠ به دلیل فضای مدرن جامعه از سنت های دیرینه در ارائه مضامین عرفانی چشم پوشی کرده اند اما اجراهای بی تو به سر نمی شود و ساز خاموش، خلاف چنین گمانی است. همکاری ازیادنرفتنی شجریان، علیزاده و کلهر در این آثار برای نسل متولدشده دهه های۵٠ و ۶٠ که تا آن زمان تجربه عمیقی از موسیقی ایرانی نداشت، آسمانی پرستاره بود. در ساز و آواز «ره میخانه» گرچه ما با شعر عطار مربوط به قرن ها پیش روبه روییم، گزینش این غزل، بیشترین همخوانی را با سردرگمی و سرخوردگی جامعه در دهه٨٠ دارد.

 

﷯ عنوان اثر: ساز و آواز دشتی

هنرمندان: محمدرضا شجریان، حسین علیزاده، کیهان کلهر

اجراشده در آلبوم: ساز خاموش

مطلع غزل: دل ز دستم رفت و جان هم، بی دل و جان چون کنم/ سِر عشقت آشکارا گشت، پنهان چون کنم؟

هر کسم گوید که درمانی کن آخر درد را/ چون به دردم دائما مشغول درمان چون کنم؟

همانند آلبوم بی تو به سر نمی شود در آلبوم ساز خاموش نیز موسیقی سنتی ایران درحال جلوه گری برپایه حال وهوای فعلی جامعه است. 

آواز منحصربه فرد شجریان ازطرفی و فکر و نوازندگی نو و جوان پسند و البته اصیل و نستوه کیهان کلهر از طرف دیگر، این آثار را در زمره پرمخاطب ترین آثار موسیقایی با شعر عطار تا به اکنون قرار می دهد.

 

﷯ عنوان اثر: تصنیف در دستگاه نوا

هنرمندان: علیرضا افتخاری، جلال ذوالفنون

اجراشده در: آلبوم مستانه

مطلع غزل: ای دل اگر عاشقی، در پی دلدار باش/ بر در دل روز و شب، منتظر یار باش

دلبر تو دائما بر در دل حاضر است/ رو در دل برگشای، حاضر و بیدار باش

بی شک موسیقی ایرانی اگر رنگ صدای علیرضا افتخاری را نداشت، ناقص و خاکستری می نمود و اگر جلال ذوالفنون را نداشت، از طنازی و دلربایی خالی بود. علیرضا افتخاری در سال های اولیه فعالیتش در همکاری با بزرگان، آثاری برجای گذاشت که دست تمام نویسندگان را برای پرداختن به تنوع صدایی در موسیقی معاصر باز گذاشت. تصنیف «ای دل اگر عاشقی» از آن برگ برنده های ذوالفنون است که طرب و شادمانی عاشق را در گفت وشنود درونی با محبوبش به زیبایی هرچه تمام تر در پیش چشم و گوش شما ظاهر می کند.

 

﷯ عنوان اثر: تصنیف مقامی جلوشاهی

هنرمندان: حسام الدین سراج، تهمورس پورناظری

اجراشده در: آلبوم دل آرا

مطلع غزل: ای درس عشقت هر شبم تا روز تکرار آمده/ وی روز من بی روی تو همچون شب تار آمده

ای مه غلام روی تو گشته زحل هندوی تو/ وی خور ز عکس روی تو چون ذره در کار آمده

از شعر عطار بارها در موسیقی مقامی بهره گرفته شده است. حالت عرفانی اشعار عطار نیز برجسته است. 

تصنیف دل آرا کاری از پورناظری ها نیز جزو همین دسته است و با همان شورانگیزی همیشگی آثار موسیقی مقامی در این اثر با وجه تمایز صدای حسام الدین سراج که وجهه عاشقانه اثر را پوشش می دهد، مواجهیم.

 

کلیدواژه ها
اشتراک گذاری
نظــر شـــما
نـــام پســت الکترونیــکی تصویـر امنـیتی