کد خبر : 97070
/ 11:11

چشم و چراغ چهارباغ

تعدادی از اعضای انجمن توسعه گردشگری چهارباغ به یاد نظام‌الملک توسی با بزرگ‌خاندان نسل باقی‌مانده این دانشمند دیدار کردند

چشم و چراغ چهارباغ

شهرآرا آنلاین - نیشابوری |تعدادی از اعضای انجمن توسعه گردشگری چهارباغ خراسان در اولین گردهمایی‌ سال جدید خود پا در خانه‌ای گذاشتند که به نام نسل باقی‌مانده نظام‌الملک توسی شناخته می‌شود. خانه‌ای در دل شهرک نظام‌الملکی‌ها که تنها شهرک باقی‌مانده اطراف حرم است.

در این دیدار بزرگ‌خاندان نظام‌الملکی‌های مشهد با 90سال سن از خواجه نظام‌الملک توسی که تا به امروز نزدیک 10قرن از کشته‌شدنش گذشته است و از چهارباغ‌هایی که او برای زنده‌نگه‌داشتن نماد باغ‌های ایرانی در توس، مشهد و اصفهان بنا نهاد، روایت‌کرد، از تعداد نظام‌الملکی‌ها در مشهد و کشور آمار داد و اینکه بخشی از زمین‌های نظام‌الملک توسی که وقف اولاد بود، این روزها هنوز توسط این خاندان اداره می‌شود.

 

پایه‌گذار چهارباغ‌ها در ایران

شیخ حسین نظام‌الملکی روایت‌هایش برای اعضای انجمن توسعه گردشگری چهارباغ خراسان را که هم‌نام با محل زندگی‌اش و باغ‌های جد‌ش است، این‌طور شروع‌ می‌کند که: خواجه نظام‌الملک از توس نیست، اصلش به اخملد برمی‌گردد. او در شش یا هفت‌سالگی برای درس‌خواندن به توس رفت و بعدها هم به مشهد آمد. آن‌طور که سندهای خاندان نظام‌الملکی‌ها می‌گوید، خواجه در زمان سلجوقیان وزیر آلب‌ارسلان و ملک‌شاه می‌شود. در همان دوران که وزارتش 29سال و 7ماه طول کشید، لقب نظام‌الملک را هم می‌گیرد. خواجه در همان دوران ساخت مدارس نظامیه و مسجد جامع اصفهان را شروع کرد و بعدها به باغ‌سازی پرداخت. باغ‌هایی چهاروجهی که اولینش در توس پایه‌گذاری شد.

همه چهارباغ‌های او چندصدهکتار می‌شد. باغ اول بهاری بود، یعنی هر آنچه در آن کاشته شده بود، در بهار به میوه می‌نشست. باغ دوم تابستان و باغ سوم و چهارم هم پاییز و زمستان بود که می‌شد بر اساس نام و فصل هرکدام، میوه همان فصل را در آن پیدا کرد. خواجه که معمار هم بود، در تمام این چهارباغ‌ها دستور ساخت عمارتی داده بود که بر اساس نوع باغ، زاویه خانه‌ها در رو و پشت به آفتاب فرق می‌کرد.

 

چهارباغ مشهد با غصب‌ها پاره‌پاره شد

آن‌طور که در اسناد نظام‌الملکی‌ها آمده، فقط یکی از باغ‌ها از سر کوچه ملک قدیم (مکان فعلی یکی از پاساژها در نزدیکی حرم) آغاز و تا کوچه مستشار و از طرف دیگر تا ایستگاه سراب و از آنجا تا ساختمان دانشگاه علوم‌پزشکی خیابان دانشگاه ادامه داشته است. در بین تمام چهارباغ‌ها هم چهارباغ توس بزرگ‌تر و مهم‌تر بوده است؛ همان‌جایی که ملک‌شاه آن را یکی از بهترین تفرجگاه‌های سلسله سلجوقیان و محل آرامشش خوانده است. البته امروزه از چهارباغ توس دیگر چیزی نمانده است. از چهارباغ مشهد هم 3 درخت چنار بلند‌بالا مانده بود که متأسفانه چندسال قبل قطع شد و امروز جز نامی بر یک محله کوچک، چیز دیگری از آنچه خواجه نظام‌الملک درست کرد نمانده است. مقدار باقی‌مانده محله چهارباغ امروز در نام هم یک‌دست نیست. مردم محلی بخشی را که در انتها به پشت حرم مطهر منتهی می‌شود، منسوب به باغ سالار می‌دانند و قسمتی را که به مدرسه آقای خویی می‌رسد، باغ آصف‌الدوله می‌خوانند. حال آنکه این 2 نفر یعنی پدر و پسر باغ‌ها را بیشتر تکه‌پاره کردند. گویا آصف‌الدوله وقتی حاکم خراسان شد، طی 20 الی30سال حکمرانی‌اش، در چهارباغ ساکن می‌شود. او در زمان خودش همان مقدار باغی را که باقی مانده بود، به 2 نیم می‌کند.

آن‌طور که همین اسناد می‌گوید، بعد از آصف‌الدوله و وقتی پسرش، سالار شورش کرد، در آشوب به وجود آمده خیلی از زمین‌ها را صاحب شد و اسناد زیادی را هم سوزاند. بخشی از این اسناد متعلق به نظام‌الملکی‌ها بوده است. او هم بخش زیادی از باغ را صاحب شد و حتی به نام خودش سند زد. با همین غصب‌ها باغ هم تکه‌تکه شد.

 

پدرانمان، اجاره‌بگیرهای چهارباغ بودند

شیخ حسین نظام‌الملکی که از سال‌های ابتدایی دهه60 در محله چهارباغ، کوچه نظام‌الملک ساکن شده است، از زمین‌های خواجه نظام‌الملک که در دست پدرش بوده، چنین روایت می‌کند: چهارباغ 180خانه داشت. اجاره 60خانه را پدر من می‌گرفت. اجاره 60خانه دیگر را ملاجعفر نظام‌الملکی از پسرعموهایمان و 60مورد دیگر را هم کربلایی غلامرضا نظام‌الملکی پسرعموی دیگرمان می‌گرفت. آن زمان تعداد نظام‌الملکی‌ها اندک بود. مثلا در اوایل انقلاب تعداد نظام‌الملکی‌ها در مشهد به 19خانواده رسید که توانستند بخشی از زمین‌هایشان را از آستان‌قدس پس بگیرند. البته نظام‌الملکی‌ها در سایر شهرها هم به واسطه وقف‌های خواجه نظام‌الملک توسی حضور دارند و دارای زمین‌های زیادی هستند که بیشترینش در اصفهان و کرمان است.

134430.jpg

از 43هزار متر زمین، فقط 3هزار متر دادند

آن‌طور که در اسناد نظام‌الملکی‌ها آمده، زمین‌هایی که خواجه نظام‌الملک وقف اولاد کرد، از زیر نقاره‌خانه شروع می‌شد و تا شفتالوزار (دامنه کوهسنگی) ادامه می‌یافت و از سوی دیگر هم از سمت پنج‌راه تا گاراژدارهای فعلی بوده است. بر همین اساس است که نظام‌الملکی می‌گوید از خیلی بزرگان مشهد سند اجاره خط زمین‌هایشان را دارد.

به واسطه همین زمین‌ها و سندهای باقی‌مانده، بعد از اعتراض نظام‌الملکی‌ها به آستان‌قدس و نامه‌نگاری‌های آیت‌ا...قمی و امام‌خمینی(ره) آستانه مجاب شد که 3هزار متر زمین در حاشیه بالاخیابان در محله چهارباغ که زمین‌هایش متعلق به خود نظام‌الملکی‌هاست به آن‌ها بدهد. حال این متراژ بخش کوچکی از 43هزار متر زمینی بود که این خاندان برای آن سند و مدرک دارند. در سال1361 با پرداخت قسطی حدود 330هزار تومان به نظام‌الملکی‌ها در محله چهارباغ خانه داده شد.

 

شهرک نظام‌الملکی‌ها

در پایان این نشست شیخ حسین نظام‌الملکی از مداحی‌هایش برای هیئت‌های بزرگ مشهد گفت و با 90سال سن برای اعضا خواند. رضا سلیمان‌نوری، رئیس هیئت‌مدیره انجمن توسعه گردشگری چهارباغ نیز از شهرک نظام‌الملکی‌ها حرف به میان آورد.

آن‌طور که سلیمان‌نوری گفت، تنها شهرک اطراف حرم مطهر و شاید کل مشهد که مختص به یک خاندان است، از آنِ نظام‌الملکی‌هاست. شهرکی در اولین کوچه محله چهارباغ که در آن 19خانواده نظام‌الملک خانه دارند.

به گفته وی این شهرک درست در قسمت باغ آصف‌الدوله احداث شده است و در این روزها که بیشتر محله چهارباغ از بین رفته است، وجودش به همراه سکونت نظام‌الملکی‌ها چشم‌ و چراغ این محله قدیمی است.

گفتنی است؛ انجمن توسعه گردشگری چهارباغ خراسان و روابط‌عمومی روزنامه شهرآرا در پایان این دیدار برای یاد‌بود و به پاس تلاش‌های این خانواده در راستای زنده‌ نگه داشتن نام نظام‌الملک توسی تندیسی به شیخ حسین نظام‌الملکی اهدا کردند.

 

 

کلیدواژه ها
اشتراک گذاری
نظــر شـــما
نـــام پســت الکترونیــکی تصویـر امنـیتی