کد خبر : 98342
/ 06:51

حلقه مفقوده

مطالعات اجتماعی زنان در عکاسی کجا قراردارد؟؟

حلقه مفقوده

شهرآرا آنلاین - محبت محبی - مدرس دانشگاه - در سال‌های رکود اقتصادی، زمانی که وضعیت نامطلوب کشاورزان، ضرورت اصلاحات اجتماعی را در ذهن آمریکایی‌ها پدید آورد، عکاسی مستند اجتماعی جایگاه ویژه‏‌ای یافت. شاید معروف‌ترین اثر در این حوزه، عکس «مادر مهاجر» دورتا لنگ است. در این عکس، زنی که مسن‌تر از سن واقعی دیده می‌شود، نگاهی مردد دارد. کودکی خردسال روی پایش قرار گرفته، دو کودک دیگر سر را بر شانه او گذاشته‌اند. تعهد دورتا‌لنگ سبب به تصویر کشیده شدن رنجوری یک مادر در بحران‌های سیاسی و اقتصادی  آمریکا در سال 1936 بود. اگرچه باید یادآور شد که بسیاری از آثار او به دلیل نقد روش‌های سیاسی و اجتماعی توقیف بوده‌اند، آسیبی که عکاسی اجتماعی را در جوامع مختلف همواره تهدید کرده است.

 

بسیاری از محققان بر این باورند که تا سال‌های میانه‏ قرن بیستم، جامعه‌شناسی مباحث زنان را در حاشیه قرار داده، تجربیات زنان را در نظر نگرفته است. دورتی اسمیت جامعه‌شناسی را به یک پیش داوری جنسیتی متهم می‌کرد. حضور زنان در عرصه‏ مطالعات و پژوهش‌ها، سبب تغییر روند فوق شده، فرآیند متفاوتی شکل گرفت و مباحث مغفول مانده‌‏ای چون ساخت اجتماعی که جنسیت را تولید می‌کند و مناسبات اجتماعی که کلیه مناسبات اجتماعی را تشکیل می‌دهند، بیش از پیش مورد توجه قرار گرفت پارادایمی که در دهه‌‌90 میلادی تثبیت شد. با ادغام مفهوم جنسیت در تحلیل‏‌ها، تمرکز بر موضوعاتی چون کار، خشونت و منزلت اجتماعی تغییر کرد. امروزه همچنان بسیاری از مسائل زنان در علومی چون بیولوژی و روان‌شناسی مورد بررسی قرار می‏‌گیرد، حال آنکه در مطالعات زنان جنسیت از عناصر اصلی ساخت اجتماعی بوده، به همراه طبقه و نژاد تجربه‏ گروه‌ها را تشکیل می‌دهد.

عکاسی مستند اجتماعی ابزاری قوی برای مطالعه‏ مسائل و آسیب‌های اجتماعی زنان است، آسیب‌هایی که مطابق نظر کارشناسان در جامعه‏ ما نیز سمت و سوی زنانه یافته، گواه آن مواردی چون افزایش نرخ اعتیاد، بیماری‌های خاص و زنان سرپرست خانوار است که هر یک چالش‌های ویژه‌ای داشته و راهکاری عمیق اجرایی را طلب می‌کند. به این ترتیب به نظر می‌رسد نگاه جامعه‏ ایرانی در حوزه مسائل زنان، بیشتر مبتنی بر نظریات کلاسیک است که البته برای بحث زنان کافی نیست. فهم جدید از جنسیت بر پایه تحلیل جامعه‌شناسی از نابرابری که محور زیرین تحولات تئوریک است، همچنان در بستر علوم اجتماعی در جامعه‏ ایرانی باید مورد مداقه بیشتر قرار گیرد اما سؤال مهم این یادداشت: عکاسی مستند اجتماعی و عکاسی خبری ایران در سال‌های اخیر چگونه به مطالعه زنان پرداخته است و سندی بی‏طرفانه و واقعیت‌گرا از زنان ارائه کرده است؟

برای پاسخ به این سؤال، جشنواره شید به عنوان یکی از مهم‌ترین جشنواره‌های عکس مستند اجتماعی ایران مورد بررسی قرار گرفته، جایگاه زنان در مجموعه‌های برگزیده بررسی می‏‌شود. در دومین دوره‏ جایزه عکس شید، تهمینه منزوی عکاس مستند اجتماعی با دو مجموعه‏ باغ انگور و عروسک کوکی برگزیده شد. در مجموعه باغ انگوری، تهمینه منزوی روایتگر زندگی زنانی است که در یک شلتر یا خانه امن کنار هم زندگی می‏‌کنند، زنانی از سنین مختلف که بسیاری دچار بیماری اعتیاد هستند. منزوی دلیل علاقه‏ خود به این مجموعه را روح‌های زیبای این زنان و جدال پایان‌ناپذیر غم و امید می‌داند.

در سومین دوره جایزه‏ عکس شید، ابوالفضل نسایی برای مجموعه عکس "‌بابا اسید ریخت" درباره سمیه مهری و دخترش- قربانیان اسیدپاشی- برگزیده شد، مجموعه‌ای که بازتاب بین‏‌المللی وسیعی داشت و همدلی ملی و بین‌المللی را برانگیخت. اگرچه اسیدپاشی همچنان در ایران و جهان قربانیان زیادی به ویژه از زنان را اسیر خود ساخته، روح و جسم آن‌ها را در بر می‌گیرد، مجموعه‏‌های چنین می‌تواند مخاطب را به عمق فاجعه برده، مسئولان را در تدوین قوانین پیشگیرانه از وقوع چنین حوادث دلخراشی، مصرتر سازد.

چهارمین جایزه‏ عکس شید به عکاس مجموعه‏ "‌صمیمیت از‌دست‌رفته" ‌درباره‏ بچه‌های مدرسه شین‌آباد، عبدا... حیدری اختصاص یافت. او در این مجموعه در 25فریم، داستان رنج دانش‌آموزان مدرسه شین‌آباد را پس از حادثه آتش‌سوزی در آذرماه سال‌1391 به تصویر می‌کشد، کودکانی که با از دست رفتن زیبایی، دچار افسردگی و ناآرامی شده، روح و جسم آزرده‌ای دارند و حتی از موهبت صمیمیت و ایجاد رابطه‌ای عمیق به گونه‌ای محروم شده‌اند.

"ورد پرس فوتو" به عنوان بزرگ‌ترین و معتبرترین مسابقه سالانه عکس در جهان شناخته می‌شود. از سال 1982 تا 2019 عکاسان ایرانی در این مسابقه، جوایز متعددی را کسب کرده‌اند که از این میان برخی به مسائل زنان اختصاص داشته‌اند. ابراهیم نوروزی در سال 2013 برای مجموعه‏ "قربانیان عشق اجباری" به مسئله‏ زنان به عنوان قربانیان اصلی اسیدپاشی پرداخت و جایزه‏ نخست مجموعه عکس را در بخش پرتره‌های مستند کسب کرد. در سال 2015، فاطمه بهبودی با مجموعه‏ «مادران انتظار» در بخش مجموعه عکس موضوعات معاصر شایسته تقدیر شناخته شد. او در این مجموعه مادرانی را به تصویر کشید که سال‌ها پس از پایان جنگ هشت‌ساله ایران و عراق، همچنان انتظار بازگشت پیکر فرزند شهیدشان را می‏‌کشند.

زهره صابری در سال 2016 برای تک عکس "‌به سوی روشنایی" جایزه‏ سوم تک عکس در بخش زندگی روزمره را کسب کرد. سوژه‏ این عکس، دختری به نام راحله است که مادرزاد نابیناست و در این تصویر صورتش پشت پنجره رو به خورشید گرفته شده است. این عکس پیشتر در قالب گزارش تصویری در خبرگزاری مهر منتشر شده بود. راحله در روستای کوهستانی حجله در 20کیلومتری شهرستان بابل زندگی می‌کند. مسیر دشوار راحله برای رسیدن به مدرسه و آرزوی تحصیل در مدرسه استثنایی، از دغدغه‌های به تصویر کشیده شده در این مجموعه است.

فروغ علایی در سال 2019 با مجموعه عکس" گریه برای آزادی" تلاش زنان برای ورود به ورزشگاه فوتبال را به تصویر کشید و رتبه اول در بخش مجموعه عکس ورزشی را به خود اختصاص داد.

با نگاهی به مجموعه‌های یاد شده به عنوان شاخص عکاسی مستند اجتماعی و خبری، به نظر می‌رسد که مطالعات زنان در این عکس‌ها بیشتر به مسائل آشنای ژورنالیستی همچون آسیب‌های ظاهری زنان و محدودیت‌های فیزیکی و جسمانی یا نمادهای آشکار و تکرار شده آزادی‌های مدنی اختصاص یافته است از این رو به بسیاری از مطالعات زنان از دریچه نگاه عکاسان مستند اجتماعی و خبری می‌توان پرداخت. زنان حاشیه‌نشین در شهرهای بزرگ و از جمله کلان شهرهایی نظیر مشهد، زنان دارای همسران غیر‌ایرانی، زنان شاغل در صنعت، کشاورزی و خدمات، مشاغل خانگی زنان، زنان و انواع تروما، سبک زندگی زنان در شهرها و روستاها، زنان و بحران‌های اقتصادی-اجتماعی تحولات و بسیار موارد این‌چنین باید به تصویر کشیده شوند تا سندی دقیق و واقعی از ایران دهه90 در حافظه تاریخ باقی بماند. تعریف پروژه‌های مشترک با محوریت جامعه‌شناسان و هنرمندان عکاس حرفه‌ای و حمایت از سوی نهادهای دولتی و مردم‌نهاد شاید گزینه‌ای برای پرکردن خلاء ناشی از نادیده‌های دنیای زنان باشد. 

کلیدواژه ها
اشتراک گذاری
نظــر شـــما
نـــام پســت الکترونیــکی تصویـر امنـیتی