کد خبر : 98526
/ 06:33
در گفت‌وگو با استاد دانشگاه فرهنگیان مطرح شد

شناخت شاهنامه بر هر اخلاق‌مداری واجب است

به مناسبت 25اردیبهشت سالروز بزرگداشت حکیم ابوالقاسم فردوسی و حماسه جاویدش، شاهنامه، گفت‌وگوی ویژه‌ای با دکتر علیرضا قیامتی انجام دادیم.

شناخت شاهنامه بر هر اخلاق‌مداری واجب است

شهرآرا آنلاین - حسین برادران‌فر: به مناسبت 25اردیبهشت سالروز بزرگداشت حکیم ابوالقاسم فردوسی و حماسه جاویدش، شاهنامه، گفت‌وگوی ویژه‌ای با دکتر علیرضا قیامتی، شاهنامه‌پژوه، استاد دانشگاه فرهنگیان و دبیر همایش شاهنامه در گذرگاه جاده ابریشم، درباره فردوسی و مضامین و معانی مطرح‌شده در کتاب گران‌سنگ شاهنامه انجام دادیم. قیامتی در این گفت‌وگو با اشاره به مفاهیم بزرگ انسانی و تربیتی‌ای که در شاهنامه و داستان‌های شاهنامه مطرح شده‌ است، شاهنامه را نه‌تنها نماد هویت و حماسه ملی قوم ایرانی، بلکه آیینه تمام‌نمای انسانیت و عدالت ایرانیان می‌داند و بر این باور است که شاهنامه متعلق به همه جهانیان و ملت‌هاست و در وانفسای امروز جهان، مراجعه و عبرت‌گرفتن از مفاهیم و داستان‌های عبرت‌آموز آن برای ایرانیان و همه مردم جهان لازم و ضروری است. مشروح این گفت‌وگو را در سطور بعدی با همدیگر خواهیم خواند.

 

خودباختگی ایرانیان در مقابل اعراب

دکتر قیامتی در ابتدای گفت‌وگو با اشاره به حمله اعراب مسلمان و تغییر هویت ایران و ایرانی می‌گوید: برای درک بهتر این موضوع باید مروری به تاریخ داشته باشیم و موقعیت زمانی و مکانی ایران آن‌زمان را که به‌عنوان یک امپراتوری شکست‌خورده در حمله اعراب به قلمرو حکومت اسلامی افزوده شد، نظری بیندازیم. با تسلط اعراب بر ایران تقریبا تمامی آداب و رسوم، فرهنگ و حتی کتاب‌های قوم ایرانی به‌عنوان فرهنگ یک قوم کافر و زندیق(آتش‌پرست) باید از بین می‌رفت و هیچ گونه اثری از آن باقی نمی‌ماند. اعراب با اعتقاد به این موضوع علاوه بر ویران‌کردن آتشکده‌ها و معابد، هزاران کتاب و دست‌نوشته تاریخی، ادبی، مذهبی و علمی ایرانیان را در آتش سوخته و خاکستر کردند. کار به جایی رسید که حاکمان فاتح عرب یعنی حکومت‌های اموی و عباسی به ایرانیان لقب (موالی) یعنی بنده داده بودند. ایرانیان موالی هیچ‌گونه حق انسانی و حتی اسلامی نداشتند و با وجودی که مسلمان شده بودند، مورد توهین، آزار و اذیت همیشگی اعراب بودند. این توهین و آزار به حدی بود که ایرانیان از سرناچاری یا شیفتگی مجبور به پذیرش زبان، لباس و حتی آداب و رسوم عربی شدند. چیزی که امروزه به نام خودباختگی فرهنگی (الیناسیون) معروف است. حتی بسیاری از بزرگان علمی و دانشمندان ایرانی سده‌های نخست اسلامی مانند فارابی و ابن‌سینا، سیبویه و دیگران کتاب‌های خود را به زبان عربی نوشتند، تا از گزند اعراب مصون بماند. کار به جایی رسید که در ایران به‌ویژه نواحی غربی، زبان فارسی متروک و از یادها رفت و دیگر کسی با این زبان آشنایی نداشت و سخن نمی‌گفت.

 

شاهنامه، احیاگر هویت اقوام ایرانی

سرانجام بعد از چند قرن سکوت، از سرزمین خراسان و به‌ویژه شهر توس صدای ایران‌خواهی و ایران‌دوستی در قالب حماسه‌هایی به زبان فارسی ظهور و بروز پیدا می‌کند و در نهایت ایرانیان در زیر لوای زبان فارسی و شاهنامه حکیم ابوالقاسم فردوسی هویت و اصالت خود را بازمی‌یابند.

دکتر قیامتی‌ در توضیح  این مطلب می‌افزاید: درطول3قرن سلطه‌ اعراب بر دشت‌های وسیعی از ایران، سردارانی چون بابک‌ خرم‌دین(آذربایجان) و مازیار (مازندران) در برابر سلطه اعراب دست به قیام زدند اما به‌شدت تمام سرکوب شدند. در کنار این قیام‌های نظامی و استقلال‌خواهی، سرانجام از سرزمین خراسان و شهر تاریخی توس قیامی فرهنگی و ادبی بر ضد اعراب و سلطه آن‌ها به وجود می‌آید و سخنوران بزرگی چون دقیقی توسی و عبدالرزاق توسی با احیای زبان فارسی و حماسه‌های ملی قوم ایرانی، علم مخالفت با زبان و عنصر اعراب را برافراشتند. اوج این قیام فرهنگی را می‌توان در زبان و کلام حکیم سخنور توس و کتاب گران‌سنگش، شاهنامه مشاهده کرد. با نوشتن شاهنامه در نیمه اول قرن چهارم در واقع مجموعه‌ای از سنت‌ها، تفکرات، آیین‌ها و آداب و رسوم قوم ایرانی که تا آن زمان نابود و به ورطه فراموشی سپرده شده بود، دوباره احیا و زنده می‌شود. ایرانیان که دوباره بعد از گذشت چند قرن با عظمت و شکوه تاریخ و فرهنگ خود آشنا شده بودند، به یک‌باره تولدی ققنوس‌وار پیدا کرده و از خاکستر سر برآوردند. آن‌ها با خواندن شاهنامه به گذشته پرافتخار خود پی بردند و بار دیگر آیین‌های کهن مانند جشن نوروز، جشن مهرگان، جشن سپندارمزگان، جشن سده و دیگر جشن‌ها و آیین‌های ایرانی را زنده و به‌پا داشتند، به‌تدریج سلطه اعراب کنار زده و ایرانیان بار دیگر توانستند در زیر لوای زبان فارسی هویت و اصالت خود را به دست آورند. اگر این مطلب گفته شود که احیا و تولد دوباره ایران با سرودن شاهنامه به وجود آمده است، اغراق نخواهد بود، فردوسی بزرگ به بهای آبرو، زندگی در فقر و فراموشی، شاهنامه را سرود تا ایران و زبان فارسی زنده بماند:

 بسی رنج بردم در این سال سی

عجم زنده کردم بدین پارسی

 

شاهنامه یک حماسه اخلاقی و انسانی جهانی

شاهنامه گذشته از اینکه داستان حماسه، تاریخ و فرهنگ قوم ایرانی است، دربردارنده مفاهیم بلند انسانی و اخلاقی مورد تایید برای همه انسان‌های آزاده و عدالت خواه جهان نیز هست.

قیامتی با تأکید بر این مطلب خاطر نشان می‌کند: در کنار هویت و محتوای ایرانی و ملی که در شاهنامه فردوسی وجود دارد و از آن به عنوان بزرگ‌ترین حماسه ملی ایرانیان یاد می‌شود، به جرئت می‌توان گفت که شاهنامه فردوسی کتابی است که عدالت، آزادگی و انسانیت را ستوده‌ است، اغراق‌ها، تعاریف و بزرگ‌نمایی برای پهلوانان و پادشاهانی است که عدالت‌خواه و انسان‌خو بودند، به عنوان مثال در انتهای داستان فریدون و ضحاک با این ادبیات روبه‌رو هستیم:

فریدون فرخ فرشته نبود ز مشک و ز عنبر سرشته نبود

به داد و دهش یافت این نیکویی  تو داد و دهش کن فریدون تویی

او فریدون را نه به این خاطر که شاه ایران است به این دلیل که عدالت‌خواه و انسان‌دوست است می‌ستاید. در ابتدای داستان حماسه رستم وسهراب در چند بیت رستم، جهان پهلوان شاهنامه را مورد نکوهش قرار می‌دهد، چون دستش را به خون پسر آغشته است. در شاهنامه برافروختن جنگ و تجاوز همیشه نکوهیده و بر دفاع از آب و خاک تأکید شده است. در (داستان رستم و سهراب) حتی از دشمنان عاقل و خردمند (پیران ویسه) تمجید شده‌ است. در شاهنامه به مقام زن احترام گذاشته می‌شود و زنان خردمند، شجاع و دانا مانند رودابه، تهمینه و گردآفرید مورد تایید و تشویق هستند. در مقابل ظلم و ستم همیشه نکوهیده‌ است، در داستان جمشید، با وجودی که مدح و تمجید بسیاری از جمشید، شاه ایران شده است، آنجا که او غره، متکبر و طغیانگر بر ضد خداوند شده و به عنوان یک پادشاه ظالم و نابخرد دچار سرنگونی و تباهی خود و سرزمینش می‌شود و ضحاک‌ بر ایران مسلط می‌شود، کلام سرزنشگر و عتاب‌انگیز فردوسی بزرگ بر او تاخته و او را به دلیل سرکشی در برابر خداوند سزاوار سقوط و مرگ دردناک می‌داند. سرتاسر شاهنامه از این مفاهیم و مضامین انسانی و جهانی پر است و در طول زمان همه انسان‌ها را گذشته از نژاد، زبان و سرزمین به عدالت‌خواهی و انسانیت فرامی‌خواند و از این لحاظ شاهنامه را می‌توان یک حماسه اخلاقی و انسانی‌جهانی دانست که خواندن و آموختن مفاهیم و تعابیر آن برای همه لازم و ضروری است.

 

کلیدواژه ها
اشتراک گذاری
نظــر شـــما
نـــام پســت الکترونیــکی تصویـر امنـیتی