کد خبر : 98785
/ 07:23

ترانه دهه ٩٠ به هیچ‌و‌پوچ رسیده است

نشست «بررسی تحول ترانه امروز» با حضور جمعی از شاعران در دانشگاه فردوسی مشهد برگزار شد

ترانه دهه ٩٠ به هیچ‌و‌پوچ رسیده است

شهرآرا آنلاین - مریم قاسمی| چیزی که امروز به عنوان ترانه در صدای خوانندگان می‌شنویم، همان «نی» باقیمانده از «نبات» موسیقی ماست که از قبل انقلاب تا‌کنون موادش تحلیل رفته و جز اندک‌نبات چسبیده به دیواره‌های داخل نی، چیزی از آن باقی نمانده است؛ این توصیف را علیرضا بدیع، در نشست «بررسی تحول ترانه امروز» که روز یک شنبه در مجتمع کانون‌های فرهنگی دانشگاه فردوسی مشهد برگزار شده بود، به زبان آورد تا بگوید در سیر تحول ترانه، در دهه ٩٠ به هیچ‌و‌پوچ رسیده‌ایم. 

این شاعر و ترانه‌سرای اهل نیشابور در این نشست که جمعی از شاعران مشهد نیز در آن حضور داشتند، همراه با دکترحسن رضایی بحرآباد، پژوهشگر فرهنگی، به تحلیل تحول ترانه از پیش از انقلاب تا امروز پرداخت. در ادامه بخش‌هایی از آنچه در این جلسه گفته شد، خواهد آمد.

 

﷯ ترانه پیش از انقلاب

علیرضا بدیع: خوانندگان نسل اول موسیقی ایران در تصنیف‌ها و انتخاب‌های آوازی‌شان پایبند تام به ادبیات و موسیقی کلاسیک بودند؛ بعدها تعدادی جوان خوش‌فکر به نام اردلان سرفراز، ایرج جنتی عطایی، زویا زاکاریان و شهیار قنبری طرحی نو در ترانه درانداختند. در این ترانه‌ها دغدغه‌های مردم، نوع اندیشه و سلوکشان، اقتضای سیاسی و اجتماعی و... مهم‌ترین مؤلفه‌ها بودند. البته این‌طور نیست که پیش از آن‌ها اندیشه‌ای در ترانه نبوده، بلکه منظور پررنگ‌تر شدن اندیشه است. نکته مهم دیگر این است که آن دوره ترانه در خدمت خودش قرار گرفت؛ مثلا وقتی کتاب «تاریخ در ترانه» را ورق می‌زنیم، ترانه‌هایی می‌بینیم که به اقتضای زمان و شرایط سروده شده‌اند اما پس از آن روزگاری رسید که ترانه در خدمت خودش و برای خلق زیبایی به کار می‌رفت، به‌گونه‌ای که فارغ از اثر موسیقایی‌ای که برایش ساخته شده بود، مؤلفه هنری داشت؛ مثلا در اثر «توی گسترده رؤیا، ای سوار اسب ابلق/ دنبال کدوم مسیری، توی تاریکی مطلق» فارغ از موسیقی و صدای خواننده، از خود ترانه لذت می‌بریم. در این دوران نوع نگاه شاعر به کلام تغییر کرده بود، به گونه‌ای که دریچه‌هایی نو از شعر به روی مردم می‌گشود که مهم‌ترین آن‌ها تغییر زبان ترانه بود. در حقیقت در زبان ترانه پیش از دهه ۴٠، کلام خسته‌کننده است. می، پروانه، شمع، قمر در عقرب، مطرب و... یکنواختی خسته‌کننده‌ای را تداعی می‌کردند. اما در ترانه «کیو‌کیو، بنگ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌بنگ» زویا زاکاریان دغدغه‌های متفاوتی مطرح می‌شود و در هر بخش ترانه یک اپیزود تاریخی برایمان ترسیم می‌شود، به‌گونه‌ای که می‌توان گفت چنین ترانه تفکرآمیزی در ترانه‌های ما نبوده است. پس از آن اتفاق خوبی در مدیریت فرهنگی کشور افتاد. شورای ترانه‌ای که آقای نیره‌ سینا تأسیس کرده بود و ۶ شاعر کلاسیک‌سرا از جمله هوشنگ ابتهاج و پژمان بختیاری آن را مدیریت می‌کردند اجازه یافت شورای ترانه امروزی هم تشکیل دهد. این اتفاق سبب ایجاد خط فکری نسل جدید شد و با حمایتی که در آن دوره صورت گرفت استعدادهایی چون منوچهر و ناصر چشم‌آذر، محمد حیدری، واروژان و‌... کشف شدند و در ٢ دهه طلایی کارهای ماندگاری از خود باقی گذاشتند.

حسن رضایی بحرآباد: برای پرداختن به ترانه‌سرایی به عنوان وجهی از موسیقی باید به مؤلفه‌های اجتماعی توجه کنیم. همچنین هر پدیده اجتماعی باید با پدیده هم‌صنف خود مقایسه شود که هنر و موسیقی نیز از این دایره خارج نیستند؛ بنابراین برای بررسی ترانه باید به موسیقی توجه کرد. از اواسط دوره قاجار موسیقی همراه شعر وارد زمینه اجتماعی می‌شود و به میان عامه می‌آید که یک دلیلش هم بزرگ‌شدن شهرها و تأسیس مدرسه‌ها و‌... است؛ همچنین تحولات اجتماعی و تب‌و‌تاب دوران مشروطه عاملی است که محتوای شعرها را از مضمون‌های کهن عرفانی و غنایی به مضامین اجتماعی و سیاسی بدل می‌کند. در آن زمان در آثار موزیسین‌هایی چون شیدا و عارف قزوینی، ترانه‌هایی با مضامین ملی، سیاسی و مذهبی وجود داشت. این موسیقی با جدا شدن از دربار و پیدایش امکانات سخت‌افزاری چون سیستم پخش صدا، عمومیت بیشتری یافت و به میان مردم رسوخ کرد. پیش از دهه ۴٠ در ویژه‌برنامه «گل‌ها» ٣۵٠ ترانه ساخته شد که ۴٨۵٠ کلمه غیرتکراری در آن به کار رفته است. ما از اواخر دهه ۴٠ که وارد جریان ترانه‌سرایی نوین می‌شویم، می‌بینیم در ٢٠٠ ترانه‌ای که در دوران نوین و در فرمت موسیقی پاپ ساخته شده است، ۵۴۵٠ کلمه غیر تکراری وجود دارد. در بررسی فضای دهه ٣٠ و ۴٠ می‌بینیم بعد از کودتای ٢٨ مرداد مفاهیمی چون آزادی سیاسی، ملی شدن صنعت نفت و‌‌... در کشور پررنگ می‌شود که این‌ها گرچه در موسیقی تأثیر مستقیمی نداشتند، در شعر وارد شدند و ترانه را تحت‌‌‌‌تأثیر خود قرار دادند. پس از کودتا و به دنبال آن اختناق سیاسی، حکومت تصمیم گرفت دوره‌ای با عنوان «خوش‌باشی اجتماعی» ایجاد