کوهسنگی ؛کوهی که برکتش را از دعای امام رضا(ع) دارد

پیشینه تاریخی کوهسنگی
کوهسنگی یکی از قدیمی‌ترین و خاطره‌انگیزترین گردشگاه‌های مشهد است که به دلیل وجود دو کوه سنگی مشرف به شهر به این نام خوانده مي‌شود و در کنار رشته کوه‌های جنوبی مشهد واقع شده است. در دوره تیموریان به وضوح از جایگاه تفریحی آن یاد شده و همچنین در عهد صفویه نیز به تاریخچه کوهسنگی اشاره شده است. شنیده‌ایم که شاه عباس صفوی که اصالتاً خراسانی بوده در شرایطی که درگیر جنگ با ازبک‌ها بود، متواری مي‌شد و بر فراز این کوه مخفیانه تاجگذاری مي‌كند. شاه‌عباس در همان‌جا نذر کرد چنانچه به سلطنت برسد هر کجا که پایتختش باشد از همان محل پیاده به زیارت امام رضا(ع) مشرف شود، 10سال بعد هنگامي‌ که بر تخت سلطنت جلوس کرد در پی ادای نذر خود از اصفهان به مشهد پیاده آمد. همچنين گفته مي‌شود در اواخر عمر شاه عباس یکی از سادات رضوی به نام میرزا ابراهیم که از واقفان کلان موقوفات اولادی در خراسان بود در محل کوهسنگی ابتدا مسجدی و سپس در مجاورت آن مقبره‌ای برای خود بنا کرد.
این تفرجگاه زیبای شهر مشهد با پذیرش حجم انبوه گردشگر، پس از حرم مطهر و آرامگاه فردوسی، رتبه سوم حضور مسافر و گردشگر را به خود اختصاص داده است.
هوای لطیف و دید مناسب پارک کوهسنگی مشهد از فراز کوه‌هایی که رسیدن به بالای آن‌ها سهل و آسان است، این پارک زیبای مثلثی شکل را از دیرباز مورد استقبال زائران و مجاوران مشهد قرار داده است و بی‌شک مشهدي‌ها و مسافران اين شهر، خاطرات زيادي از کوهسنگی در ذهن خود دارند. این مجموعه، علاوه بر جاذبه‌های تفریحی خود، از سال82 به جاذبه‌ای معنوی نیز تبديل شد و به نام امـــــام هشتـــــم(ع)، هشت‌تن از شهـــدای گمنــام دفاع مقـــدس برفراز این کوه به‌خاک سپرده شدند و آن را جبل‌النور نامیدند. این مکان مقدس هر روز زیارتگاه تعداد زیادی از عاشقان و پاک‌باختگان است.
کوه سنگی و معدن همه کاره!
در واقع كوهسنگي كه اينك در داخل محدوده جغرافيايي مشهد قرار گرفته، زماني خارج از شهر بوده، اما حالا به بخشي از هويت تاريخي اين شهر تبديل شده است. در اين باره مهدي سيدي، خراسان‌پژوه و عضو فرهنگ‌سراي فردوسي در گفتگو با شهرآرا به بيان تاريخ كوهسنگي مي‌پردازد و مي‌گويد: اين كوه گرانیتی، يك پديده جالب و طبيعي در حاشيه مشهد است. كشورهاي زیادی در دنيا از چنين نعمتی محرومند، بنابراین اقدام به ایجاد چنين كوه‌ها و صخره‌هايي به‌طور مصنوعي مي‌‌كنند، اما در مشهد به لحاظ برخورداری از اين نعمت خدادادی از ديرباز يعني بيش از هزار سال پيش، همواره از اين كوه در منابع و متون مختلف جغرافيايي، تاريخي، فرهنگي و حتي ديني به عنوان «كوه‌سنگين» ياد شده است. اين خراسان‌پژوه به موضوع معدن موجود در پشت كوهسنگي اشاره كرده و مي‌گويد: به اين معدن، معدن سنگ هركاره مي‌گويند. به گفته وی كوهسنگي در حقیقت از دوجنبه دارای ارزش است؛ يك جنبه كه مربوط به سنگ گرانيت كوه است كه جنسي سفت و سخت دارد و قابل تراش نيست و جنبه ديگر هم معدن پشت كوهسنگي با سابقه هزار سال است كه كار استخراج سنگ از آن صورت مي‌گيرد و با سنگ‌هاي آن، سرمه‌دان و بشقاب و ظرف غذا مي‌سازند.
سيدي همچنين به عبور امام رضا(ع) از كنار كوهسنگي مشهد، اشاره مي‌كند و ادامه مي‌دهد: يكي از قديمي‌ترين منابعي كه از اين كوه صحبت كرده، عيون‌الاخبار نوشته شيخ صدوق است. شيخ صدوق از جمله چهار شيخ بزرگ شيعيان به شمار مي‌رود. او در سال 352هجري قمري از حكومت آل‌بويه اجازه گرفت تا هم براي زيارت حرم علي‌بن‌موسي‌الرضا(ع) و هم به‌منظور جمع‌آوري اطلاعاتي درباره آن حضرت‌ سفري به خراسان و مشهد داشته باشد. شيخ صدوق در اين كتاب گفته: «زماني كه حضرت‌رضا(ع) از مدينه به سمت مرو حركت كردند، پس از عبور از نيشابور و زماني كه قصد عزيمت به نوغان را داشتند، در حال عبور از کنار کوهسنگی به آن تكيه دادند.» در كتاب شيخ صدوق گفته شده كه از سنگ پشت كوهسنگي براي حضرت رضا(ع) ظرفي ساختند و براي ايشان در آن غذایی طبخ شد، حضرت رضا بعد از اينكه غذا را تناول كردند، آن را لذیذ دیدند، بر كوهسنگي و معدن پشت آن دعا كردند و گفتند: «خدا تو را هميشه سلامت و برپا بدارد.»
جالب است بدانيد سنگ اين معدن در آسيا بي‌نظير و استثنايي است. اين سنگ بسيار نرم است و خيلي راحت تراشيده مي‌شود، ولي با این وجود، در برابر آتش بسيار مقاوم است. ما مشهدي‌ها كه از ديرباز غذاي اصلي‌مان آبگوشت بوده، در همين ظرف‌ها غذا درست مي‌كرده‌ايم و اتفاقا غذاي طبخ شده در آن بسيار خوشمزه مي‌شده، دليل اين مسئله اين بوده كه در ظرف‌هاي ديگر نظير روي، مس و چدن آب و مواد غذا با خود ظرف تركيب مي‌شود و اكسيد به‌وجود مي‌آید، اما در ظرف سنگي، غذا سالم است. از همين رو نوغاني‌ها كه قصد داشتند به حضرت رضا(ع) تحفه‌ای بدهند، براي ايشان چنين ظرفي ساختند و در آن غذا طبخ كردند. عرب‌ها هم به اين سنگ، «قدورالبرام» مي‌گفتند. در كتاب‌هاي مختلف آن‌ها كه در قرن چهارم هجري نوشته شده، اين لغت به كار رفته و آمده است كه اين سنگ، سوغات نوغان است. سيدي در ادامه از نقش كوهسنگي در جنگ‌هاي اطراف مشهد نيز سخن به ميان مي‌آورد و تصريح مي‌كند: همواره از كوهسنگي در كتب تاريخي صحبت شده است؛ به‌ويژه در زمان بروز جنگ‌ها؛ هرگاه جنگ و درگيري در اطراف شهر مشهد رخ مي‌داده، يكي از اردوگاه‌ها و پايگاه‌هاي مهم نظامي ‌همين كوهسنگي بوده است. كوهسنگي از قدیم به تفرجگاه مشهدي‌ها هم شناخته مي‌شده است. به همه اين دلايل از هزار سال قبل در منابع مختلف تاریخی به نام «كوهسنگي» و «كوه‌سنگين» برمي‌خوريم. در سال‌هاي خيلي دور، فاصله كوهسنگي تا مشهد يك فرسخ بود. مشهد قديم چند تا دروازه داشت و هنگامي‌ که مي‌خواستند فاصله كوهسنگي تا مشهد را بسنجند، از ديوار دروازه فاصله را اندازه‌گيري مي‌كردند. گفته شده كه از دروازه ارگ تا كوهسنگي، يك فرسخ معادل شش‌كيلومتر بوده است. در گذشته مردم مشهد براي تفريح اين مسافت را پیاده طي مي‌كردند و به كوه مي‌رفتند. در كتاب بدايع‌الواقع عنوان شده كه «... 500سال قبل و در دوره تيموري مردم براي تفريح به كوهسنگي مي‌رفتند. در آن زمان و توسط بابر كه يكي از پادشاهان تيموري بود، خانه‌اي سنگي در اين كوه ساخته شد كه اگر مردم مي‌خواستند شب در آنجا اطراق كنند، از آن خانه استفاده مي‌كردند...» همچنين بين كوهسنگي و مشهد، صحرايي بوده به نام الاندشت كه مردم امروزه به اشتباه به آن الندشت مي‌گويند. در اين صحرا هميشه جنگ‌هايي رخ مي‌داده، چنانکه مي‌گویند نادرشاه جنگي در آنجا داشته و چندين‌بار نام كوهسنگي در كتب مختلف به عنوان محلي براي جنگ عنوان شده است. اين خراسان‌پژوه همچنين به موضوع بازسازي كوهسنگي در اوايل قرن معاصر خورشیدی پرداخته و مي‌گويد: در دوره رضاخان، فردي به نام اسدي كه نایب‌التوليه آستان قدس رضوی بود، تصميم گرفت شهر را گسترش دهد و با اقدامي ‌هوشمندانه به جاي اينكه شهر را به سمت طلاب گسترش دهد، شهر را از طرف كوهسنگي بزرگ كرد. آن زمان روستاهاي حاصل‌خيزي در منطقه طلاب وجود داشت، ولي منطقه كوهسنگي، دشت بلند و ديمه‌زاري بی‌آب بود. شهر مشهد را به اين ترتيب گسترش دادند و سپس بيمارستان امام رضا(ع) را هم بيرون دروازه احداث كردند. همچنين استخر فعلي كوهسنگي را اسدي ساخت و ساختمان مقابل آن را طوري بنا نهاد كه وقتي تصوير ساختمان به داخل آب استخر مي‌افتد، مانند يك كشتي ديده مي‌شود. وی براي اينكه آب اين استخر را تامين كند از روستاي گناباد كه يكي از پرآب‌ترين مناطق مشهد بود، كمك گرفت. او هفت رشته قنات در آنجا حفر و آب‌ آن‌ها را به هم وصل كرد. اين آب به استخر كوهسنگي ریخته و سپس سرازير مي‌شد و به جوي‌هاي دو طرف خيابان كوهسنگي مي‌ریخت.
کوهسنگی 218میلیون ساله است!
خسرو ابراهيمي، عضو هئيت علمي‌گروه زمين‌شناسي دانشگاه فردوسي مشهد نیز در گفتگو با شهرآرا با اشاره به اينكه توده گرانيتي مشهد كه كوهسنگي نيز بخش مهمي ‌از آن است، عمري حدود 218 ميليون سال دارد، اظهار مي‌كند: اين كوه ارزش‌هاي اقتصادي فراواني دارد، اما به دليل اينكه در محدوده شهر قرار گرفته و اصولا معدن كاري، آلودگي‌هايي را به دنبال دارد، استفاده از قابلیت‌های آن امکان‌پذیر نیست. وي خاطرنشان مي‌کند: چون گرانيت، ميزان سيليس بالايي دارد، معدن‌كاري در اين منطقه مي‌تواند موجب بروز بيماري سيليكوز و سرطان ريه شود. اين استاد دانشگاه وضعيت كوهسنگي را به‌گونه‌اي ارزیابی مي‌کند كه مي‌تواند بهترين مكان براي احداث برج و ساختمان‌هاي مرتفع باشد و تصریح مي‌کند: البته ذخائر فراوان فلدسپات، ميكا و همچنين كاني‌هاي كمياب بريل (زمرد) در داخل كوهسنگي است كه ارزش فراواني دارد.
ابراهيمي‌ یادآور مي‌شود: توده گرانيت مشهد از منطقه سنگ‌بست شروع شده و تا غرب اين شهر يعني منطقه شانديز ادامه دارد، با اينكه توده‌هاي گرانيتي مشهد گسترش زيادي دارند، به علت آنكه در زير آبرفت مدفون شده‌اند، بخش زيادي از آن فعلا قابل رويت نيست؛ ولي به‌طور مثال اگر پنج‌ميليون سال ديگر به اين منطقه مراجعه كنيم، با كنار رفتن آبرفت‌ها، بخش‌هاي بيشتري از اين توده مشاهده مي‌شود. عضو هيئت علمي ‌دانشگاه فردوسي مشهد با اشاره به اينكه توده گرانيتي مشهد، حاصل انجماد ماگماست، مي‌گوید: اين ماگما در نتيجه برخورد پليت‌ها در پوسته زمين به‌وجود آمده كه پس از ميليون‌ها سال، تبديل به سنگ شده است.
کوهسنگی امروز و آینده
طرح بزرگ توسعه مجموعه تفریحی‌گردشگری کوهسنگی به عنوان يك مكان مفرح با ساختار منحصربه‌فرد سنگ، در حالی انجام مي‌شود که هم اکنون این مجموعه در مجاورت بافت شهری قرار دارد و بخشی از جاده کمربندی مشهد که جاده آسیایی نیز نامیده مي‌شود، از کنار اراضی آن مي‌گذرد. این طرح که در وسعت صدهکتار پیش‌بینی و مطالعات آن توسط مشاور انجام شده است، با اجرای بخش وسیعی از طرح‌های دامنه شمالی کوه‌ها، چشم به آینده‌ای منحصربه‌فرد در منطقه با اجرای بخش‌های دیگر دارد. در طرح توسعه این مجموعه، علاوه بر موزه بزرگ خراسان و بازار هنر، مشاور طرح، باغ‌های هفتگانه را پیش‌بینی کرده است که عبارتند از: باغ پذیرایی، باغ فرهنگی، باغ سنگی، باغ طبیعی، باغ آرامگاه، باغ ورزشی و باغ تفریحی. ایجاد دریاچه مصنوعی و جزیره پرندگان در میان آن، احداث باغ موزه طبیعی با قرارگرفتن انواع حیوانات، ایجاد رستوران‌های مختلف بر فراز کوه و کنار دریاچه، ساخت دو مجموعه شهربازی تابستانه و سرپوشیده و ایجاد مسیر منو ریل تفریحی در رینگ اطراف کوه‌ها و بهره‌برداری از مجموعه احداث شده کودک و آینده، طرح‌های قابل سرمایه‌گذاری با بازده فراوان در این طرح بزرگ است.
گردآوری:
شبنم کرمانشاهی

itbaran.ir شرکت داده پردازی باران شرق توس