مروری بر تاریخچه آموزش‌وپرورش در مشهد مدرسه؛« فروغ» صبح دانایی

تشکیلات آموزش‌وپرورش در ایران از دوران باستان تاکنون تغییرات و دگرگونی‌های فراوانی داشته است. در دوران هخامنشیان، آموزش بیشتر جنبه مذهبی و حکومتی داشت، اما در زمان ساسانیان، سازمان‌های آموزشی گسترش یافت. آنان علوم دنیای متمدن آن زمان را به قلمرو حکومت خود راه دادند تا اینکه اردشیر در قرن سوم میلادی، دانشگاه بزرگ گندی‌شاپور(جندی شاپور) را
تأسیس کرد. پس از اسلام و به‌ویژه پس از سقوط بنی‌امیه به‌دست ایرانیان و روی‌کارآمدن عباسیان، راه برای نفوذ فرهنگ ایرانی در دل فرهنگ اسلامی فراهم شد و مراکز علمی ایران در اواسط قرن دوم هجری اهمیت خود را باز یافتند. اما از آغاز قرن چهارم و درطول قرن پنجم، تحولاتی در تشکیلات آموزش‌وپرورش ایران به وجود آمد؛ مساجد از شکل ساده خود خارج شدند و حوزه‌های علمیه و حجره‌هایی برای سکونت طلبه‌ها در آن‌ها ایجاد شد که در این قالب، از همه منظم‌تر، مدارس «نظامیه» بود که خواجه‌نظام‌الملک طوسی در سراسر کشور پهناور ایران با برنامه‌ای ویژه و واحد آن‌ها را اداره می‌کرد. این روال سنتی ادامه داشت تا اینکه در دوره قاجاریه با افتتاح دارالفنون در سال ۱۲۲۸ ه.ش از سوی امیرکبیر، تحولی بزرگ در ساختار آموزش‌وپرورش کشور به‌وجود آمد.
مکتب و مکتب‌خانه
«مکتب» يا «مکتب‌خانه»، نخستين محل آموزش و تربيت كودكان پیش از تغییر ساختار آموزش کشور بود. مدير مكتب ‌را معلم، مکتب‌دار، مُلا يا آخوند مي‌ناميدند. نزد مردم پس از زورخانه، مکتب‌خانه جزو اماکن مقدس و محل روای حاجات به شمار می‌آمد.
محل مکتب‌خانه، دکان یا اتاق بزرگی در کوچه یا خانه‌ای بود که مکتب‌دارهای مرد یا مُلاباجی‌های زن، آن ‌را اداره می‌کردند. ظاهر مکتب‌خانه عبارت بود از میز کوتاه و تشکچه مکتب‌دار و چند ترکه آلبالو یا عناب کنار میز و چوب فلکی کنار اتاق و برای زیر هر بچه، قطعه زیراندازهایی از قالیچه کهنه یا نمد و گلیم و گونی که از خانه‌هایشان می‌آوردند، بر زیراندازی از جنس حصیر، نمد یا گلیمی مندرس و قُلقُلک(کوزه خُرد سفالین) آبی برای هر بچه و منقلی که زمستان‌ها هر صبح برایشان آتش کرده همراهشان می‌کردند.
قدیمی‌ترین و ماندگارترین مکتب‌خانه‌ای که در مجاورت بارگاه امام رضا(ع) تأسیس شد، مکتب‌خانه کودکان یتیم بود که به دستور شاه طهماسب، دومین پادشاه صفوی(903-956ش) دایر شد. در این مکتب‌خانه 40پسر و 40دختر یتیم، زیر نظر معلمان شیعه‌مذهب تحصیل می‌کردند و از نظر لباس و سایر نیازها، به‌طور رایگان تأمین می‌شدند. این مکتب‌خانه تا پایان دوره قاجار فعالیت داشت.
مدارس قديمى مشهد
پیش از به‌وجود آمدن مدارس به شیوه اروپایی، مدرسه به اماکنی اطلاق می‌شد که در آن تحصیل علم دین می‌کردند و عبارت بود از حیاطی بزرگ با ساختمان‌هایی یک یا دوطبقه که ضمیمه مسجدی بودند یا به شکل مستقل تنها به‌منظور تحصیل طلاب دین، احداث می‌شدند. اتاق‌های آن را حجره و معلمان را هم «مدرس» می‌گفتند؛ اما درحقیقت از برجسته‌ترين ويژگى‌هاى تمدّن و فرهنگ اسلامى، «مدارس علوم اسلامى» هستند.
تعاليم اسلام و سيره پيامبر(ص) و اهل بيت(ع)، به بركت تلاش و كوشش اين مراكز از آغاز ظهور و گسترش اسلام در اقصى‌نقاط جهان امكان‌پذير شد. با توسعه نفوذ اسلام و آشنايى مردم با فرهنگ و تعاليم غنى اسلامى، استقبال عمومى براى آموزش و فراگيرى احكام اسلامى طلب مى‌كرد كه مراكزى براى آموزش و تعليم این احكام و معارف ايجاد شود. از اين رو ابتدا مساجد به‌عنوان اولين مراكز آموزشى، مورد استفاده قرار گرفت، اما با گسترش روزافزون طالبان علوم اسلامى، مراكز جديدى به نام «مدرسه» به وجود آمد كه تا امروز پايگاه علم و انديشه و خاستگاه هزاران فقيه، دانشمند و دانش‌پژوه بوده است. در اين ميان، مدارس علوم دينى خراسان بزرگ، به‌ويژه حوزه كهنسال و پرمايه مشهد مقدس، اهميّت و جايگاهى رفيع دارد. مدرسه‌های بالاسر، پریزاد، دودر، باقریه، خیرات‌خان و میرزاجعفر از جمله محورهای خیزش علمی و دینی عالمان این حوزه از گذشته تا حال بوده‌اند.
بنيان‌هاي آموزش‌وپرورش در مشهد
اگرچه بناي تعليم و تربيت در مشهد به واسطه حضور مدارس قديمي، بنايي پرسابقه و پرافتخار است، اما ساخت نخستين مدارس به سبک جديد در مشهد به عهد ناصرالدين‌شاه باز مي‌گردد.
در سال ۱۲۶۷ ه.ش، پس از مخالف‌هاي شديد با ميرزاحسن رشديه در شهر تبريز، او به مشهد آمد و مدرسه بزرگي را در اين شهر راه‌اندازي کرد. از نام مدرسه‌اي که در مشهد تأسيس کرد، هيچ اطلاعاتي در دست نيست. شیخ علی مدیر(مدیریان) که می‌توان او را پدر آموزش‌وپرورش نوین خراسان دانست، در سال 1272 در صحن عتیق مدرسه‌ای به سبک جدید بنا کرد که مدتی بعد تعطیل شد. او سپس در سال 1277 دبستانی در محله گندم‌آباد(صحن جامع رضوی فعلی) بنا کرد که در سال1280 جای خود را به دبستان دیگری در منزل میرزا جعفر در کنار مسجد گوهرشاد داد. با ورود محمدحسن‌خان صبا(ملک‌الحکما) به‌عنوان نخستین رئیس معارف خراسان، در سال1284 این دبستان تحت حمایت دولت، دبستان «همت» نام گرفت. ملک‌الحکما، مدارس «مظفریه» و «ادب» را نیز در مشهد تأسیس کرد. مدرسه مظفریه که برگرفته از نام مظفرالدین‌شاه و در محله ارگ به مدیریت محمدعلی مدیر ایجاد شد، از شاگردان شهریه دریافت می‌کرد و در آن دروس فارسی، عربی، مقدمات طبیعی، ریاضی و جبر و مقابله و زبان‌های فرانسه و ترکی و روسی تدریس می‌شد. البته به گفته برخی منابع، اولين مدرسه‌اي که در مشهد به شيوه جديد تأسيس شد، مدرسه‌اي به نام «همت» واقع در کوچه عيدگاه، تيمچه سرپوشيده بوده است که مرحوم اديب(مدير روزنامه ادب) ، در سال ۱۲۸۱ ش با مدیریت شیخ علی مدیر راه‌اندازي کرد.
فتح‌ا... اوف خامنه‌ای، از تجار معروف آذربایجانی که در روسیه و داغستان مشغول تجارت بود، در شهر طروسکه قفقاز مدرسه جدیدی برای ایرانیان مقیم آن شهر بنا کرد. وی پس از آن با همکاری برادرش ا...وردی و مدیریت اسدا...ورودی یک مدرسه رایگان در مشهد به نام «معرفت» در کوچه روبه‌روی شهربانی قدیم تأسیس کرد که تا دو سال فعال بود و سپس مکان آن در اختیار مدرسه علمیه سعادت قرار گرفت.
در آن دوران در مشهد همچون بسیاری از شهرهای دیگر ایران، انجمن‌هایی برای دفاع از مشروطیت و آزادی تشکیل شد؛ از آن جمله «انجمن سعادت» بود که با پیروزی مشروطیت، اعضای انجمن و از جمله ملک‌الشعرا بهار به فکر تأسیس مدارس نوین در مشهد افتادند. مدرسه «رحیمیه سعادت» با همت عبدالرحیم‌آقاصراف و مدیریت علی‌خان مسعود(مدبرالملک) و مدرسه «اتحادیه سعادت» به مدیریت حسن ‌اردبیلی(مشروطه‌خواه و نماینده مجلس) در سال 1286 با این عنوان تأسیس شدند و تا زمان دولتی‌شدنشان در زمان رضاشاه، فعال بودند. سومین مدرسه(علمیه سعادت)، در سال1287 با مدیریت دائمی حسن علمی و آخرین مدرسه (معرفت سعادت)، سال 1288 در محل سابق مدرسه علمیه سعادت ایجاد شد.
نخستین‌بار پس از انقلاب مشروطه در سال 1289 هم گروهی به صورت شخصی، نخستین مدرسه‌ شبانه را با نام «شرف» دایر کردند. اولین کلاس اکابر هم در سال 1307 با عنوان «کلاس اکابر منصوری» در کوچه عباسقلی‌خان دایر شد و نوع شبانه آن در سال 1313 به نام «طلوع» افتتاح شد.
با تشکيل نخستين دبيرستان پسرانه مشهد؛ يعني دبيرستان دانش به دست محمد دانش‌بزرگ‌نيا در سال 1296 در کوچه شوکت‌الدوله(بین چهارراه خسروی و چهارراه شهدا- شهید اندرزگو17)، مدارس نوين در سطح شهر براي خود جا باز کردند و به محل آموزش نوباو‌گان و نوجوانان مشهدي مبدل شدند. همپاي اين فعاليت‌ها و هم‌زمان با سراسر کشور، نخستين مراکز تربيت‌معلم(دارالمعلمين) در سال 1315ش تأسيس شد تا آموزش معلمان نيز جنبه رسمي به خود بگيرد. بعدها با تأسيس نخستين «مرکز آموزش عالي تربيت معلم»، درسال 1340، تربيت دبير مقطع راهنمايي نيز در شهر مشهد آغاز شد.
آموزش‌وپرورش بانوان
از عصر قاجاریه نظام آموزش‌وپرورش کشور دچار تحولی اساسی شد و به علت مبادلات سیاسی ایران با کشورهای اروپایی، مکتب‌خانه‌ها و مدارس سنتی، جای خود را به مدارس نوین با اصول وارداتی اروپایی دادند.
در کنار آموزش به شيوه سنتي، فکر رواج آموزش‌وپرورش زنان به سبک غربي نیز از اوايل دوره قاجاريه شکل گرفت. اين امر، نتيجه مسافرت‌های سياحان ايراني و مشاهده روش‌هاي آموزش دختران اروپايي بود. مهم‌ترين تلاش فرهنگي براي آمادگي اذهان عمومي برای تحصيل و تعليم بانوان از سوی خود زنان، در روزنامه‌هاي ویژه آنان صورت گرفت. نکته مهم اينکه در نخستین روزنامه‌ها، اين مباحث به‌صورت جامعه‌نگر و متأثر از جوّ فرهنگي ايران و با نوعي موضع‌گيري ملي در برابر رخنه اثرات سوء فرهنگ غربي همراه بود.
در این میان، تکاپوها و چالش‌هاي فرهنگي انطباق‌آميز با فرهنگ تجددطلب غرب، در پي تحرکات زنان در عصر مشروطه، درصدد تحول انديشه و نگاه به زنان و نيز دگرگوني انتظارات جامعه و زنان درباره هم، در قالب مدارس، انجمن‌ها و نشريات زنانه برآمد. البته محافل تبليغاتي اين تفکر، هم‌زمان با شکل‌گيري مدارس، انجمن‌ها و نشريات خاص زنان درصدد جاانداختن انديشه‌هاي خود در سطح اجتماع نيز بودند. از سوي ديگر، رفت‌‌وآمد اروپاييان نيز زمينه را براي تأسيس مدارس دخترانه به سبک نوین در ايران آماده می‌کرد.
مدارس دخترانه مشهد
پس از گذشت مدتی طولانی از تأسیس مدارس پسرانه و در سال 1296، فروغ‌السلطنه قاجار (نوه شجاع‌السلطنه، پسر فتحعلی‌شاه) معروف به فروغ آذرخشی با کمک و پشتوانه بستگان خود در شهر مشهد که حضور فرهنگی و سیاسی داشتند، اقدام به گشایش نخستین مدرسه دخترانه به نام «دبستان فروغ» در خيابان خاکي(آخوند خراساني ) در خانه شخصي خود کرد.
در آن زمان علاوه بر وضعیت مذهبی شهر مشهد که در برابر چنین اقداماتی بیش از دیگر شهرستان‌ها مقاومت می‌کرد، تأسیس مدرسه دخترانه با موانع و مشکلات دیگری همانند کمبود بودجه، نبود مکان مناسب، نبود حمایت از سوی مسئولان و شخصیت‌ها و مخالفت متعصبان، استقبال نکردن والدین از مدرسه دخترانه و نگرانی از سرنوشت دختران روبه‌رو بود.
از جمله کسانی که فروغ آذرخشی را در این راه کمک کرد،
حاج مرتضی میرزا قهرمان(شاگرد ادیب نیشابوری) بود.
دبستان فروغ در ابتدا با سه دانش‌آموز در کلاس اول و چهار دانش‌آموز در کلاس دوم، کار خود را آغاز کرد و به‌تدریج کلاس‌های سوم، چهارم و پنجم هم دایر شد.
با پیشرفت کار، فروغ آذرخشی موفق شد از دانش‌آموزان، امتحان کلاس پنجم را به صورت نهایی برگزار کند و همه دانش‌آموزان گواهی قبولی دریافت کردند.
پس از دبستان «فروغ»، آذرخشی در سال 1297ه.ش در محله بالاخیابان، کوچه حاج شیخ عبدالحسین، منزل شخصی به نام شهیدی را با اجاره ماهیانه 300ریال برای تأسیس دبستان دوم کرایه کرد. وی دبستان دوم را در سال 1298 هجری شمسی تأسیس و سرپرستی آن را به خواهرش «قهرمانی» واگذار کرد. بعدها به پاس خدمات فروغ و خواهرش، مدرسه به نام «بانوان» نام‌گذاری شد.
دبستان عصمتیه
برخی نیز دبستان عصمتیه را دومین مدرسه دخترانه، در شهر مشهد می‌دانند. این مدرسه نیز با اقدام مرحوم سیدحسن علمی در سال 1335هجری قمری با مجوزی که از اداره معارف دریافت کرد، دایر شد. سید حسن علمی که در ابتدا خانه‌اش مرکز تعلیم و تربیت دختران بود، به کمک همسرش حاجیه بی‌بی عصمت‌الشریعه نخستین امتیاز مدرسه را از دولت دریافت کرد.
دبستان ارض اقدس
دبستان ارض اقدس نیز سومین مدرسه دخترانه مشهد است که خانم ملکه ابوالملکی قاجار در سال 1335 هجری قمری آن را تأسیس کرد.
نخستین دبیرستان دخترانه مشهد
نخستین دبیرستان دخترانه شهر مشهد با عنوان «شاه‌دخت» را هم فروغ آذرخشي در سال 1308 تأسیس کرد. این دبیرستان ویژه دختران اعیان شهر و مدیریت آن با خانم یوسفی (خواهر دکتر غلامحسین یوسفی) بود. دبیرستان یاد شده امروز با عنوان «آزادگان» فعال است.
شبنم کرمی

itbaran.ir شرکت داده پردازی باران شرق توس