پارس؛ نخستین هتل مشهد

مشهد امروز با سه‌ونیم میلیون نفر جمعیت، روزگاری قریه کوچکی به اسم نوغان بود که قرار هم نبود تبدیل به شهری مهم شود، اما این قریه کوچک به قدوم حضرت‌رضا(ع) منور شد و آن‌قدر عاشق و مشتاق به این شهر آمدند و رفتند و برخی هم ماندگار شدند که قریه کوچک نوغان پس از ١٢٠٠‌سال تبدیل به کلان‌شهر مذهبی مشهدالرضا(ع) شد.
پس از شکل‌گیری شهر مشهد، گرچه نخستین خیابان به‌وسیله شاه‌عباس صفوی به طول تقریبی سه کیلومتر از غرب به شرق این شهر احداث شد، عده‌ای از متخصصان مسائل شهری، مقطع زمانی ١٣٠٠شمسی تا پایان حکومت قاجاریه و آغاز حکومت پهلوی را شروع تحولات اساسی در روند «شهرنشینی» و «شهرگرایی» در ایران می‌دانند. ازجمله نمادهای این شهرنشینی ساخت هتل‌ها و مهمان‌پذیرهای مدرن به سبک اروپاست، هرچند فرهنگ گرامیداشت میهمان و پذیرایی مسافر از قرن‌ها پیش از آن، در میان ایرانیان جاری و برای آن‌ها حائز اهمیت بوده است که کاروان‌سراها و رباط‌های شهری و بین‌راهی شاهد این ادعاست. اما با درنظرگرفتن وضعیت مشهد در سال‌١٣١٣ش. و مقایسه آن با وضعیت سابق این شهر به‌ویژه پیش از سال‌١٣٠٠ به‌خوبی درمی‌یابیم که بیشتر از شهرهای دیگر ایران در آبادی و احداث خیابان‌ها و ساختمان عمارات و مؤسسات خیریه و گردشگاه‌ها پیشرفت داشته است. بنا بر اسناد گوناگون، ساختمان‌های زیاد و محلات متعددی در آن سال‌ها در اطراف شهر ایجاد و مسکون شده بودند که دلیل بر ازدیاد جمعیت و آبادی در این شهر بوده است. در گزارش مکتب شاهپور، در آغاز قرن ١٤ شمسی آمده است: «البته با مقدماتی که فراهم شده و با سرعتی که آبادی این شهر (مشهد) پیش می‌رود، در ظرف چند سال دیگر یکی از بهترین و پرجمعیت‌ترین شهرهای ایران خواهد شد و وضعیت امروز آن با آبادی و ترقیات چند سال آینده، هیچ قابل مقایسه نخواهد بود.»
﷯مهمان‌خانه‌ها و مسافرخانه‌های مشهد
مشهد این روزها درحال پوست‌اندازی است و سودای مدرنیته، جوهر باارزش میراث به‌جای مانده از گذشته‌های دور و نزدیک را به وادی فراموشی و ویرانی می‌سپارد.
امروز مسافران مشهدالرضا(ع) به‌جز کمپ‌ها، در نزدیک به ٣٠٠واحد اقامتی مجاز شامل هتل‌های یک تا پنج ستاره، هتل‌آپارتمان‌ها و مهمان‌پذیرها اسکان می‌یابند، این درحالی‌است‌که در سال‌١٣١٣ش در شهر مشهد، تنها دو مهمان‌خانه (هتل) و ٣٣‌مسافرخانه مهم و یک مرکز پانسیون (با دو نمره) و هفت کافه و رستوران وجود داشت.(مشهد در آغاز قرن‌١٤خورشیدی-١٧٨)
﷯هتل پارس
یکی از این دو هتل‌، «مهمانخانه شرق» در خیابان پهلوی معروف به ارگ (امام‌خمینی(ره) کنونی) بود که دو اتاق بزرگ و سه نمره(اتاق) کوچک با هفت نفر کارگر داشت و کرایه آن برای هر نفر شبی بین چهار تا ١٠ریال بود.
اما اولین و مهم‌ترین هتل مشهد «هتل پارس» بود که در همان خیابان، روبه‌روی باغ ملی با ١٠‌نفر کارگر و ١٦‌ اتاق با اثاثیه مدرن و کرایه ١٢ تا ٣٠‌ریال برای هر نفر به پذیرایی از مسافران و زائران امام‌رضا(ع) می‌پرداخت. این هتل، رستورانی هم با ١٤اتاق، وسیله روشنایی و حمام داشت (اُجرت حمام ١٠ریال) و مسافران در آن به زبان‌های فرانسه، انگلیسی، روسی و ترکی می‌توانستند صحبت کنند. (گزارش مکتب شاهپور) این هتل نه به کیفیت سابق، اما تا به امروز همچنان به کار خود ادامه داده است.
بنای هتل پارس در سال‌١٣١٦ش. به‌وسیله یک معمار روس و به سبک روسی ساخته شده است. نخستین مالک این بنا یک فرد یهودی به نام «امین اف» بوده است که چند سال بعد از ساخت، بنا را به مجاور توسی (پدر مجاور توسی، ریاست کنونی هتل) می‌فروشد. در سال‌١٣٢٠ش با آمدن روس‌ها به ایران، ساختمان هتل به ستاد فرماندهی روس‌ها تبدیل می‌شود. در سال‌١٣٥٥، این هتل به‌عنوان محل برگزاری و پذیرایی از میهمانان «دومین جشنواره توس» انتخاب شد. ساختمان هتل پس از انقلاب ازسوی بنیاد مستضعفان ضبط شد و درحال حاضر هم سرقفلی این هتل در اختیار «آقای مجاور توسی» است.
ساختمان هتل پارس دارای مالکیت شخصی است و تاکنون اقدام خاصی برای ثبت، حفاظت و مرمت اصولی و همچنین تحصیل حریم بنا انجام نشده است.
﷯ویژگی اثر
هتل پارس با حدود ٧٧سال قدمت، نخستین ساختمان اقامتی ویژه مسافر به‌صورت مدرن و پذیرایی از میهمانان در قالب اسلوب غربی بوده و سوابق تاریخی بسیاری را پشت‌سر گذارده است.
این بنا از نظر اجرای معماری، ویژگی‌های خاصی دارد؛ تقارن بنا به‌لحاظ معماری، ابعاد و اندازه، پلانِ موقعیت بنا و قرارگیری آن در مسیر خیابان امام‌خمینی(ره) و اِشراف منظر آن به خیابان و برعکس، تزئینات به‌کاررفته در نمای اضلاع جانبی آن از قبیل آجرکاری و نقش برجسته‌های اجرا شده با خمیر آجر پخته و فضای زیرزمین (با کاربری فعلی آن که به‌صورت چایخانه سنتی در آمده است) با پوشش سقف گهواره‌ای و چهارپوش و تزئینات الحاقی جدید کاشی معرق و کاشی لعاب‌دار منقوش در کف آن ازجمله ویژگی‌های تزئیناتی بنا هستند.
ورودی فعلی بنا در خیابان امام‌خمینی١٦ (نرسیده به کوچه ثبت) واقع و درِ فعلی آن شیشه سکوریت است. ساختمان دارای دو طبقه و یک زیرزمین مجزاست. درِ ورودی زیرزمین چوبی و قدیمی و دارای دو ردیف طاق جناغی بر بالای آن است.
پس از ورود به زیرزمین، پلکانی ما را به پایین هدایت می‌کند که در وسط، یک پاگرد کم‌عرض را شامل می‌شود. در محوطه زیرزمین، چند فضا با سقف‌های گهواره‌ای و چهارپوش قرار گرفته که از سکوهایی آجری پیرامون آن‌ها به‌عنوان نشیمن‌گاه استفاده می‌شود.
تنور قدیمی در انتهای پلکان ورودی، هنوز پابرجاست. در مقابل فضای سنتی، فضایی جدید قرار گرفته که به‌تازگی ساخته و در قالب سنتی اجرا شده که گویا از نوسازی بخشی از زیرزمین حاصل شده است.
طبقات ساختمان اتاق‌هایی دارند که محل اقامت مسافران بوده و فضاها ساده و بدون تزئینات و شاخصه معماری خاصی هستند. ارتفاع اولیه اتاق‌ها ٥/٤ متر بوده ولی سقف کاذب فعلی در ارتفاع پایین‌تر با حفظ سقف قدیمی اجرا شده است.
﷯نمای بیرونی هتل
بیشترین توضیحات بنای ذکرشده در نمای بیرونی آن است. سردرِ بنا نوسازی شده و تغییر کرده است. در نمای طبقه دوم، پنجره‌های فلزی به‌جای پنجره‌های چوبی قدیمی جایگزین شده که بر بالای هر یک از آن‌ها تزئینات نقش برجسته سفالی با طرح‌هایی ایرانی به‌چشم می‌خورد که دارای نقوشِ گیاهی‌جانوری هستند.
دودکش‌ها ستونی و ناودان‌های بنا، فلزی همراه با تزئینات‌اند. بنا کاملاً قرینه است و ستون‌نماها در بین پنجره‌ها تا رُخبام ادامه دارد.
در چهار گوشه بنا قاب‌های آجری با فرم‌های منحنی متقارن اجرا شده با آجرهای تراش و فتیله‌ای در ارتفاعی بالاتر از بام بنا احداث شده‌اند و نوارهای فلزی با نقوش گیاهی در پیرامون آن‌ها به همراه آجرچینی جناغی در متن قاب‌ها جلوه‌گری می‌کند، سقف بنا نیز شیروانی است.
زیرزمین بنا در سمت راست با کاربری داده شده به آن (به‌صورت چایخانه سنتی) به مقدار زیادی اما با همان شیوه قبلی بازسازی شده است، اما هنوز چند عدد طاق و طاق‌نما به‌همان صورت قبلی در شمال این سالن وجود دارد. در فضاهای داخلی هتل مقداری دخل‌وتصرف به‌وجود آمده است (مانند برداشتن دیوار تیغه از راهروی طبقه اول و همچنین تعویض نرده‌های به‌کاررفته در تراس).
درنهایت در نگاهی کلی به هتل تاریخی پارس، در بدنه ظاهری آن تعمیرات مختصری مانند مرمت نماها به‌چشم می‌آید و فرسودگی عایق پشت‌بام باعث نفوذ رطوبت به بدنه و سقف بنا شده است. اما اگر بخواهیم بر گذشته شهرمان بیشتر دل بسوزانیم، باتوجه به تاریخچه، فضاها و موقعیت قرارگیری این اثر در بافت مرکزی شهر، می‌توانیم با حفظ و صیانتش از آسیب‌های روزگار، از آن برای پیشبرد برخی سیاست‌های گردشگری مشهد بهره‌ ببریم.
کرمی

itbaran.ir شرکت داده پردازی باران شرق توس