نسخه پی دی اف

امیرکبیر و اصلاحات جامع

شکست ایران در جنگ‌های دوگانه با روس‌ها فاجعه‌ای بود که هیچ‌گاه از ذهن و ضمیر ایرانیان زدوده نخواهد شد. درپی این شکست، افزون‌بر آنکه بخش‌هایی از ایران در شمال غربی کشور از دست رفت، سلطه سیاسی روس‌ها بر ایران تحقق یافت. در واقع از همین دوران بود که روابط نابرابر ایران و قدرت‌های بزرگ شکل گرفت و دوره‌ای از تاریخ ایران با نام عصر امتیازات آغاز شد. بااین‌حال، این شکست نظامی و سیاسی همچون هر پدیده پیچیده و پویایی، تبعات مثبتی نیز به جای گذاشت. این شکست و پیامدهای زیان‌بار آن برخی ایرانیان دلسوز و وطن‌پرست را به تأمل و چاره‌اندیشی واداشت. ازاین‌میان، آنان که موقعیت و قدرتی داشتند، حرکتی را برای التیام این دست شکست‌ها و درمان عقب‌ماندگی و ضعفی که موجب این ناکامی‌ها شده بود، آغاز کردند. این پویش بعدها به اصلاحات موسوم شد و دست‌اندرکاران آن اصلاحگر خوانده شدند. عباس‌میرزا، شاهزاده شایسته ایرانی، که زمانی سردار جنگ‌های نابرابر و ناکام با روس‌ها بود، طراح و مجری نخستین موج اصلاحات در کشور شد. اصلاحات در آغاز طبعا عرصه‌های نظامی و مرتبط با آن را دربر‌می‌گرفت تا شکست‌های پیشین تکرار نشود و درواقع از آن زمان ایران هیچ‌گاه به ناکامی نظامی و شکستی در ابعاد آن جنگ‌های فاجعه‌بار دچار نشد. حرکت اصلاحی البته به عرصه‌های نظامی محدود نشد و اعزام محصل به فرنگ برای فراگیری فنون غیرنظامی و ترجمه و چاپ و نشر کتاب و برخی موارد دیگر را نیز دربر‌گرفت. با مرگ زودهنگام شاهزاده جوان، اصلاحات کوتاه زمانی متوقف شد، اما به‌همت وزرایی چون قائم‌مقام فراهانی تداوم یافت. با سلطنت ناصرالدین‌شاه، امیرکبیر صدارت کشور و ادامه اصلاحات سلف خویش قائم‌مقام را به دست باکفایت خود گرفت. موج گسترده اصلاحات امیرکبیر در دوران کوتاه چهارساله صدارتش تقریبا همه عرصه‌ها را شامل می‌شد: اصلاحات نظامی از تأسیس قورخانه یا کارخانه اسلحه‌سازی و تهیه لباس نظامی تا رده‌بندی نظامیان و تأمین جیره و مواجب برای آنان و تعلیم علوم و فنون نظامی، اصلاحات آموزشی شامل اعزام محصل که دومین مرحله آن در تاریخ ایران در این دوران صورت پذیرفت و نیز تأسیس مدرسه دارالفنون که ٣ سال پیش از دارالفنون استانبول (عثمانی) و ٢٠ سال پیش از دارالفنون توکیو (ژاپن) ایجاد شد و در آن برای نخستین‌بار دروس مختلف علوم پایه، رشته‌های مهندسی، علوم نظامی، پزشکی و دام‌پزشکی، داروسازی، هنر، تاریخ، جغرافیا، فارسی و عربی توسط معلمان اروپایی و ایرانی تدریس می‌شد، اصلاحات علمی و فرهنگی که گذشته از موارد فوق، ترجمه کتب اروپایی و گسترش صنعت چاپ و ایجاد مطبعه‌ها یا چاپخانه‌ها و نیز انتشار اولین روزنامه کثیرالانتشار با نام وقایع اتفاقیه را دربر‌می گرفت، اصلاحات اجتماعی و تربیتی که باز افزون بر موارد پیشین، موضوعاتی همچون تنویر افکار و مقابله با خرافات و کهنه‌پرستی را شامل می‌شد، اصلاحات بهداشتی و درمانی ازقبیل مایه‌کوبی یا واکسیناسیون، اصلاحات اقتصادی و مالی مشتمل بر متعادل‌ساختن هزینه‌ها و درآمدهای دولت، تنظیم بودجه برای نخستین‌بار، تعیین حقوق برای مشاغل، مبارزه با حیف‌ومیل و اختلاس و ارتشا و فساد مالی در دستگاه‌های اداری و دربار، و محدود‌کردن مستمری‌های بی‌حساب ‌وکتاب شاهزادگان و درباریان و سرانجام اصلاحات دیپلماتیک و مرتبط با سیاست خارجی که به پی‌ریزی روابط برابر متقابل با سایر دول و ایجاد نمایندگی‌های دائم در کشورهای دیگر مشابه نمایندگی‌های این کشورها در ایران انجامید. امیرکبیر همچنین درجهت ایجاد نظم و ثبات لازم برای انجام اصلاحات مدنظر به اقداماتی چون دفع شورش سالار در خراسان که موجب ناامنی و پریشانی در این سامان شده بود، پرداخت. گستره و ژرفای اقدامات اصلاحی امیرکبیر که تا روزگار او بی‌سابقه بود، پس از او نیز شاید تا امروز تکرار نشد. شهادت امیرکبیر در بیستم دی‌ماه١٢٣٠ خورشیدی، پایان فصلی درخشان از اصلاحات جامع و فراگیر در ایران بود؛ اقدامات و اصلاحاتی که به‌مثابه ضرورتی گریزناپذیر پس از او نیز گرچه در مقیاسی محدودتر، به دست وزرایی چون سپه‌سالار و حتی شخص شاه در دوره ناصری و در ادوار بعدی تداوم یافت.
محسن مدیرشانه‌چی
عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی

itbaran.ir شرکت داده پردازی باران شرق توس