نسخه پی دی اف
آخرین خبرها

جمعیت و توسعه پایدار

اصلی‌ترین بخش هر جامعه، انسان‌هایی هستند که آن جامعه را تشکیل داده‌اند. جامعه چیزی فراتر از افراد است و شامل ساختارهای اجتماعی و نیز دستاوردهای ملموس و ناملموس فرهنگی می‌شود، اما جامعه بدون اعضای خود وجود نخواهد داشت. جمعیت عبارت است از مجموع اعضای انسانی یک جامعه. کمیت و کیفیت جمعیت، عنصر تعیین‌کننده در توسعه هر کشور به‌شمار می‌رود. توجه هم‌زمان به کمیت و کیفیت جمعیت، اهمیت زیادی دارد. همان‌طور که جمعیت اندک، انجام برخی برنامه‌های توسعه را دچار مشکل می‌کند، جمعیت فراوان بدون توانمندی، تحصیلات، مهارت و تعلق‌خاطر به جامعه ممکن است چالشی برای توسعه باشد. منظور از کیفیت جمعیت، همین ویژگی‌هایی است که موجب می‌شود یک شخص برای خود و جامعه خود مؤثرتر باشد. در جوامع امروزی سرمایه‌گذاری‌های بسیاری بر افراد جامعه می‌شود. این سرمایه‌گذاری‌ها عموما از بدو تولد آغاز می‌شود و تازمانی‌که شخص بالغ می‌شود و به بازار کار می‌پیوندد، ادامه می‌یابد. آموزش، بخش اصلی این سرمایه‌گذاری‌هاست. آموزش به اشکال گوناگون و در قالب‌های گوناگون به شخص عرضه می‌شود و انتظار می‌رود که او با دریافت این آموزش‌ها بتواند در آینده جامعه خود نقش مؤثری داشته باشد. اما هنگامی که فرد بالغ مشغول کار است و حتی در هنگام بازنشستگی این سرمایه‌گذاری‌ها خاتمه نمی‌یابد. هزینه‌های هنگفتی که جوامع امروزی در بخش سلامت و رفاه می‌کنند، ازجمله این سرمایه‌گذاری‌هاست. کیفیت زندگی و توسعه انسانی دو مفهوم کلیدی هستند که در مباحث جمعیت موردتأکید قرار می‌گیرند. رشد بیش‌از‌حد جمعیت و ازسوی‌دیگر کاهش افراطی جمعیت ممکن است هم کیفیت زندگی را کاهش دهد و هم موجب اختلال در فرایند توسعه انسانی شود. کشور ما در دهه‌های اخیر کاهش بی‌سابقه فرزندآوری را تجربه کرده است. کاهش ناگهانی فرزندآوری در بلند‌مدت ممکن است هرم جمعیت را از قاعده خارج کند؛ به‌این‌معنا که بخش بزرگی از جمعیت در نسل آینده سالمند خواهند بود و بار هزینه‌های سلامت و نگهداری آن‌ها برعهده بخش نسبتا‌کوچک جوان خواهد بود. فرزندآوری تصمیمی شخصی است که توسط زوجین گرفته می‌شود، اما مانند هر کنش اجتماعی دیگری متأثر از هنجارهای اجتماعی است. مطالعات جامعه‌شناختی نشان می‌دهد که با افزایش رفاه یا افزایش تقاضا برای رفاه، میزان فرزندآوری کاهش می‌یابد. در بسیار از کشورهای توسعه‌یافته به‌ویژه کشورهای اروپایی، جمعیت رو‌به‌کاهش است و این کاهش از طریق پذیرش مهاجران جبران می‌شود.
ازسوی‌دیگر تناسب جمعیت با منابع طبیعی کشور نیز اهمیت دارد. منابع طبیعی دارایی جمعی تمام نسل‌های کشور ازجمله نسل‌های آینده است. استفاده بی‌رویه از این منابع نیازهای نسل کنونی را برطرف می‌کند، اما می‌تواند چالشی عظیم برای نسل آینده باشد. با توجه به نکات گفته‌شده، برنامه‌ریزی جمعیتی، بخش مهمی از برنامه‌ریزی برای توسعه است. بدون جمعیتی بهینه و به لحاظ کیفی مؤثر، نمی‌توان انتظار داشت که کشور در مسیر توسعه حرکت کند. جمعیت ماهر و باانگیزه، رکن اصلی و ابزار توسعه هر کشوری
است.
احمدرضا اصغرپور ماسوله
عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی
itbaran.ir شرکت داده پردازی باران شرق توس