نسخه پی دی اف

دهقان‌زاده فرهیخته ؛ نگاهی به خدمات خواجه نظام‌‌الملک توسی در گفت‌وگو با دکتر محمد‌جعفر یاحقی

﷯او را در کتاب‌های تاریخ با هفت لقب معرفی کرده‌اند که «‌وزیر کبیر»، «تاج‌الحضرتین» و «رضی امیرالمؤمنین» از جمله آن‌هاست. «او» در این سطرها خواجه نظام‌الملک توسی است، یکی از شخصیت‌های نامدار و اثرگذار فرهنگی ایران در سده پنجم هجری قمری که خدمات بسیاری به علم و فرهنگ سرزمین پارس کرده است، خراسان‌زاده‌ای که ٣٠ سال قبای وزارت بر تن و عبای علم‌دوستی بر دوش داشت. دکتر محمدجعفر یاحقی، استاد دانشگاه فردوسی مشهد و یکی از نویسندگان کتاب «نامداران توس»، به مناسبت زادروز این شخصیت برجسته، از او و خدماتش می‌گوید.

﷯ وزیر کاردان سلجوقیان
دکتر یاحقی در توصیف خواجه نظام‌الملک توسی از عبارت «دهقان‌زاده فرهیخته» استفاده می‌کند و شخصیت او را از سه منظر موردارزیابی قرار می‌دهد: وزارت، اقدامات فرهنگی و اقدامات علمی و نویسندگی. به گفته این استاد ادبیات دانشگاه فردوسی مشهد، نخستین چهره‌ای که پس از شنیدن نام خواجه نظام‌الملک به ذهن خطور می‌کند وزیربودن اوست، وزیری کاردان که توانسته است سال‌های زیادی در قبای وزارت خوش بدرخشد.
او توضیح می‌دهد: به گواهی تاریخ، بیشتر پادشاهانی که پس از اسلام بر تخت شاهی ایران تکیه زده‌اند بیگانه و غیرایرانی بوده‌اند. از همین رو ایرانی‌هایی که در دوران این پادشاهان به مسند وزارت دست می‌یافتند به‌عبارتی همه‌کاره مملکت می‌شدند. در چنین شرایطی، نظام‌الملک توسی بر جایگاه وزارت حکومت سلجوقی نشست و دوران دو پادشاه را تجربه کرد. او از سال ۴۵۵ تا ۴٨۵ هجری قمری وزیر بود. این دوران سی‌‌ساله در تاریخ ایران طولانی‌ترین و درخشان‌ترین دوران وزارت پس از اسلام است که به‌نام این شخصیت برجسته ثبت شده است.

﷯ ‌نظامیه، نخستین خدمت مهم نظام‌الملک به فرهنگ ایرانی
«نظام‌الملک توسی غلامان، دست‌نشاندگان، فرزندان و دوستان زیادی داشت که هریک را بر مسندی حکومتی نشانده بود. این رویه نادرست بود و مخالفان بسیاری را علیه وی برانگیخت اما سبب قدرت گرفتن بیش‌از‌اندازه او شد تا آنجا که تأثیرهای شگفت‌آوری بر علم بر جای نهاد و تغییرهای بسیاری را در فرهنگ دوره خود ایجاد کرد.» این جملات گریزی می‌شود تا دنباله حرف‌های دکتر یاحقی به خدمات و شخصیت فرهنگی خواجه نظام‌الملک در دوره وزارتش معطوف ‌شود. به گفته نویسنده کتاب «نام‌آوران توس»، از این وزیر شایسته ایرانی سه یادگار مهم بر جای مانده است: تأسیس نظامیه نخستین خدمت مهم نظام‌الملک به فرهنگ ایرانی است. نظامیه‌ها اولین مدارس آکادمیک اسلامی بودند که آموزش در آن‌ها رایگان بود. این مجموعه‌ها که هر‌‌روز بر تعداد آن‌ها افزوده می‌شد، حکم شهرک‌های علم و فناوری را داشتند که حمام، مسجد، خوابگاه، کلاس درس و دیگر ملزومات زندگی در آن تعبیه شده بود تا طلبه‌هایی که در آن مستقر می‌شوند دغدغه‌ای جز کسب علم نداشته باشند.
او ادامه می‌دهد: نظامیه‌ها افزون بر امکانات کامل یک زندگی، موقوفاتی برای تأمین مخارج در اختیار داشتند. در این مدارس، به طلبه‌ها مقرری داده می‌شد تا آنان بدون دغدغه‌های مالی و با فراغ بال، به کار علمی بپردازند. طلبه‌ها در نظامیه کتاب می‌نوشتند و کار پژوهشی می‌کردند. نظام‌الملک بهترین مدرسان و دانشمندان زمانه را به تعلیم طلبه‌ها در نظامیه گمارده بود که امام محمد غزالی و امام‌الحرمین جوینی از آن جمله بودند.
این پژوهشگر ادبی در کنار تمامی تعریف‌ها و تمجیدهایی که از نظامیه دارد، آن و مؤسسش را خالی از اشکال هم نمی‌بیند. او می‌گوید: وزیر کاردان ایرانی در کنار علم‌دوستی خود، به مذهب شافعی تعصب زیادی داشت. از همین رو، فقط پیروان شافعی حق ورود به نظامیه‌ها و تلمذ در آن‌ها را داشتند. این را شاید بتوان نقطه ضعفی برای تفکر او قلمداد کرد.

﷯ نسخه نویسی شاهنامه فردوسی
دومین خدمت بزرگ فرهنگی خواجه نظام‌الملک را می‌توان در افزایش تعداد نسخه‌های کتاب‌های برجسته ادبی از جمله شاهنامه فردوسی جست‌وجو کرد. استاد دانشگاه فردوسی مشهد دراین‌باره چنین می‌گوید: این وزیر برجسته در ادامه خدمات فرهنگی خود، عده‌ای را به تألیف کتاب گماشته بود. او دستور داده بود افرادی خوش‌خط از روی کتاب‌های خاص و نایاب نسخه‌نویسی کنند. یکی از این کتاب‌ها شاهنامه فردوسی بود که پس از نسخه‌نویسی، در کتابخانه‌های معروف آن زمان نگهداری می‌شد.
یاحقی معتقد است که اگر خواجه نظام‌الملک آن دوران بر این کار اصرار نمی‌کرد و همت نمی‌گمارد، شاید اکنون ما نیز ادبیات فارسی و اندیشه‌های ایرانی را با این چهره زیبا و منابع جامع در اختیار نداشتیم.

﷯ گاه‌شمار خورشیدی
دستور فراهم آوردن گاه‌شمار خورشیدی و جایگزین کردن آن با تقویم قمری سومین خدمت خواجه نظام‌الملک به فرهنگ ایرانی است. به گفته نویسنده کتاب «نام‌آوران توس»، او اگرچه خود در تدوین گاه‌شمار جلالی نقشی نداشت، زمینه‌ای فراهم کرد تا دانشمندان آن دوره از جمله حکیم عمر خیام بتوانند در تحقق این مهم بکوشند.

﷯ نویسنده منشور سیاسی مملکت‌داری
نویسنده بودن دیگر منظری است که دکتر یاحقی از شخصیت خواجه نظام‌الملک ترسیم می‌کند. او می‌گوید: تجربه سی‌ساله این وزیر در مسند وزارت بر پهنه وسیع حکومت سلجوقی و همچنین فعالیت‌های بی‌شمار فرهنگی‌اش سبب شد او تمامی اندوخته‌های این دوران را در قالب طرح‌ها و برنامه‌های مدونی به رشته تحریر درآورد. این مجموعه که یک منشور سیاسی مملکت‌داری است، «سیرالملوک» یا «سیاست‌نامه» نام گرفته است. این کتاب ۵٠ فصل دارد و هر فصل آن به موضوعی در باب مملکت‌داری اختصاص پیدا کرده است. کتاب مدنظر بعدها مرجع نویسندگان بسیاری بوده است. «آثارالوزرا» و «دستورالوزرا» از جمله این آثار هستند.

﷯ آغازگر نهضت بزرگ مدرسه‌سازی
تأثیر خدمات فرهنگی این شخصیت برجسته بر سده‌های پس از خود موضوع بعدی گفت‌وگوی ما با دکتر یاحقی است. این استاد ادبیات فارسی تأسیس نظامیه به همت وزیر ملک‌شاه سلجوقی را طرحی می‌داند که بعدها به ساخت فضاهایی مانند منتظریه، رکنیه، دارالفنون و دیگر دانشگاه‌ها انجامیده است. علاوه بر این، ساخت نظامیه در واقع آغاز نهضت بزرگ مدرسه‌سازی در کشور
بوده است.
ایجاد جریان‌های فکری و فرهنگی جدید در دوره سلجوقی و پس از آن، یکی دیگر از مصدرهای اثرگذاری فرهنگی خدمات نظام‌الملک بر سده‌های پس از خود است. یاحقی توضیح می‌دهد: در واقع، همه حرکت‌های سامان‌یافته فکری و فرهنگی که در سده‌های بعدی بروز و ظهور پیدا می‌کند تحت تأثیر دوره و فعالیت‌های اوست: ایران تعالی و رشد فکری و فرهنگی خود در آن دوران را مدیون نظام‌الملک است. تأثیر نظامیه‌ها بر جریان‌های‌ فکری واندیشه‌‌سازی‌های روزگار خود انکارناپذیر است. همچنین افرادی که در نظامیه‌های او درس خواندند بعدها در جامه استادی سبب رشد و پرورش دانشمندان بنام بسیاری شدند که هریک خدمات گوناگونی برای ایران و ایرانیان
انجام دادند.

﷯ اصلاحات امیرکبیر در ادامه اقدامات نظام‌الملک
به گفته این استاد دانشگاه، خواجه نظام‌الملک یکی از شاخص‌ترین شخصیت‌های فرهنگی در تمام دوران حکومت اسلامی است. او می‌گوید: در زمانه ما امیرکبیر به دلیل شباهت مسائل اجتماعی زمانه او با دوران معاصر بیش از خواجه نظام‌الملک شهرت دارد اما خواجه با وجود
خدمات فرهنگی شایان، چنان‌که باید و شاید معرفی نشده است. من منکر تنگ‌نظری‌های عقیدتی خواجه نظام‌الملک نیستم اما جایگاه بزرگ او و خدمات فراوانش به ایران را هم نباید فراموش کرد و از قلم انداخت.

itbaran.ir شرکت داده پردازی باران شرق توس