نسخه پی دی اف

چالش سبز‌برای شهرهای خشک

ترجمه و تنظیم: عماد پورشهریاری | شهرنشینی در چند قرن اخیر همواره سیر افزایشی داشته و فضاهای شهری روزبه‌روز گسترش یافته است. سازمان خواروبار جهانی پیش‌بینی کرده است که تا سال‌٢٠۵٠ حدود ۶۶‌درصد جمعیت جهان ساکن شهرها باشند. این جابه‌جایی جمعیت بیش‌از هر جای دیگری در آفریقا و آسیا رخ داده است، مناطقی که ازنظر سطح اجتماعی‌اقتصادی نرخ پایین‌تری نسبت به کشورهای آمریکایی یا اروپایی ثبت کرده‌اند. کاشت، نگهداری و استفاده بهینه از درختان و فضای سبز در این کشورها تأثیر بسزایی خواهد داشت. البته این مشکل تنها به این مناطق محدود نمی‌شود و بخش‌های زیادی از آمریکای شمالی و حتی اروپا با این مشکل مواجه هستند.

﷯ پیاده‌روها و حاشیه خیابان‌ها مناسب کاشت درختان نیستند
ایجاد فضای سبز شهری به‌صورت تجمعی نتایج بسیار بهتری خواهد داشت. «هنریک فِمِن»، کارشناس سوئدی محیط‌زیست و استاد دانشگاه علوم کشاورزی این کشور، در مقاله‌ای با عنوان «درختان در شهرهای طاقت‌فرسا» به بررسی فضای سبز شهری در شهرهای کم‌بارش و گرم و خشک می‌پردازد. فمن با بررسی درختان کاشته‌شده در ١۵‌سال گذشته‌ کپنهاگ دانمارک به این نتیجه رسیده است که درختانی که با مدیریتِ خاکِ مناسب و همچنین در فضاهای بزرگ‌تر کاشته شده‌اند در وضعیت بهتری قرار دارند. در‌واقع نتایج تحقیقات فمن نشان داد کاشت درختان در فضای شهری به‌صورت پراکنده، حتی در‌صورت استفاده از روش‌های مدرن هم، ممکن است نتیجه رضایت‌بخشی نداشته باشد. در شرایطی که تغییرات اقلیمی و افزایش دمای جهانی حتی کشورهای شمال و غرب اروپا را تهدید می‌کند، توجه به ایجاد فضاهای شهری به‌صورت تجمعی باید مدنظر قرار بگیرد: «درختان در فضاهای شهری مانند پیاده‌روها و کنار خیابان‌ها گرمای بیشتری را تجربه می‌کنند و ریشه آن‌ها فضای لازم برای رشد را در‌اختیار نخواهد داشت. همچنین فضای ناکافی برای رشد و کمبود آب، تعادل اکسیژن و مواد مغذی را بر هم می‌زند. چنین شرایطی با فضای پارک‌ها و جنگل‌ها تفاوت‌های زیادی دارد. برای ایجاد فضای سبز شهری، استفاده از فضاهای بزرگ‌تر [مانند پارک‌ها و بوستان‌ها] از‌نظر اقتصادی و زیست‌محیطی به‌صرفه‌تر است.»

﷯ اجتناب از کاشت «گیاهان تشنه‌»
«حتی اقداماتی کوچک می‌توانند اثرگذار باشند؛ به‌همین‌دلیل باید از گیاهان بومی استفاده کرد که با محیط زندگی مطابقت داشته باشند. می‌توان از روش‌های بهبود خاک نیز برای جذب و حفظ بیشتر آب استفاده کرد؛ همچنین روش‌هایی را که از تبخیر آب جلوگیری می‌کنند، می‌توان مدنظر قرار داد.» این گزاره بخشی از گزارشی است که وب‌سایت «نشنال‌جئوگرافی» با عنوان «گیاهانی که محیط شما را خشک می‌کنند» منتشر کرده است. نشنال‌جئوگرافی در ادامه درباره کاشت برخی گیاهان در مناطق کم‌بارش هشدار می‌دهد، گذشته از گیاهان استوایی که معمولا هم در مناطق کم‌بارش‌تر استفاده نمی‌شوند، کاشت برخی گیاهان یک‌ساله نیز می‌توانند برای چنین محیط‌هایی کم‌بازده باشند. گیاهان یک‌ساله یا سالانه، گیاهانی هستند که دوره حیات آن محدود و غالبا منحصر به فصل تابستان می‌شود؛ پس از این دوره، این گیاهان می‌میرند و این چرخه هر سال ادامه می‌یابد؛ «این گل‌ها که در فصل تابستان در بسیاری از نقاط شهر دیده می‌شوند، گل‌های یک‌ساله‌ای مانند ایمپشنت‌‌ها، به آب زیادی نیاز دارند. بسیاری از گیاهان یک‌ساله فصل گل‌دهی بسیار محدودی دارند و ریشه‌های آن‌ها سطحی است. گیاهانی که زمان بیشتری برای عمق‌بخشیدن به ریشه‌های خود داشته باشند، می‌توانند برای دستیابی به آب به عمق خاک نفوذ کنند و در اقلیم‌های خشک طول عمر بیشتری داشته باشند.»
«چمن‌ سنتی» گیاه دیگری است که کاشت آن در‌کنار مشکلات کمبود آب، چندان توجیه‌پذیر نیست. نشنال‌جئوگرافی می‌نویسد که استفاده از چمن‌های سنتی که بخشی از «رؤیای آمریکایی» مردم این کشور است، در بسیاری از بخش‌های آمریکا دیگر پذیرفتنی نیست: «بیشتر گونه‌های چمن در فهرست «گیاهان تشنه» قرار می‌گیرند و باید از کاشت آن‌ها اجتناب کرد. اگر همچنان به این گونه‌ها علاقه دارید و با مشکل کمبود آب هم مواجه هستید می‌توانید از گونه‌هایی مانند «چمن بوفالو» که در‌برابر کم‌آبی مقاومت بیشتری دارند، استفاده کنید.»
چمن بوفالو، بومی کشورهای کانادا، آمریکا و بخش‌های مرکزی مکزیک است که در‌برابر بی‌آبی مقاومت زیادی دارد.

﷯ کاج‌ها؛ درختان همیشه‌سبز یا نابودکنندگان خاک؟
گیاهانی که به آب کمتری نیاز دارند و به نظر مناسب اقلیم‌های گرم و خشک هستند، همیشه بهترین انتخاب نیستند. درخت کاج، از مهم‌ترین و متداول‌ترین گونه‌هایی است که در مناطق کم‌بارش‌تر می‌توان از آن استفاده کرد. این گیاهان همیشه سبز در اندازه‌ها و اشکال مختلفی وجود دارند و بیشتر آن‌ها در شرایط سخت مانند خشک‌سالی، بادهای شدید و خاک فقیر نیز رشد می‌کنند. اما درباره استفاده از برخی از انواع این گونه در محیط‌های شهری اختلاف‌نظرهایی وجود دارد.
نشریه «هانکِر» به برخی از گونه‌های کاج مانند کاج‌های سرخدار و کاج‌های مُطَبق اشاره می‌کند که ممکن است دارای قسمت‌های سمی باشند و به‌خصوص برای کودکان و حیوانات خانگی مضر باشند، و باید در کاشت آن‌ها به این موضوعات توجه کرد: «کاشت درختان کاج بر محیط اطراف آن اثرگذار است. درختان کاج آب را در زمین نگه می‌دارند و مواد شیمیایی درون خاک را تغییر می‌دهند. به همین دلیل احتمال رشد مناسب دیگر گیاهان و گل‌ها در زیر این درخت‌ها کمتر می‌شود.»
همچنین نتایج تحقیقات دانشگاه «کارنِگی مِلون» آمریکا نشان می‌دهد «ذره‌های طبیعی که توسط درخت کاج آزاد می‌شود، بیش‌از آنچه پیش‌تر تصور می‌شد «داینامیک» هستند. این ذرات با بسیاری از مواد شیمیایی که اغلب ناشی از فعالیت‌های انسانی هستند، واکنش می‌دهند.» این تحقیق به این نکته اشاره می‌کند که ترکیب جدید ایجاد‌شده حاوی همان ترکیباتی است که باعث پیری پوست می‌شوند. «نیل دوناهو»، مسئول این تحقیقات، معتقد است: «اگرچه داده‌هایی پذیرفتنی درباره تأثیر منفی تنفس این ذرات معلق وجود دارد، درباره تأثیر اندازه این ترکیبات شیمیایی اطلاعاتی بسیار کم داریم.» البته تأکید این پژوهش بر تأثیر مواد شیمیایی و امکان ترکیب‌شدن آن با ذرات آزاد‌شده ازسوی درختان کاج با مواد شیمیایی آزاد‌شده توسط انسان است و همه انواع کاج را دربرنمی‌گیرد.

﷯ آسیای غربی و «فضاسازی خشک»
غرب آسیا، از مناطقی است که با مشکل جدی کمبود آب روبه‌رو‌ست. نسخه خاورمیانه نشریه «فوربس» در گزارشی به نحوه مدیریت فضای سبز شهری در برخی از شهرهای این منطقه پرداخته است و استفاده از فناوری‌های نوین را راه‌حل ایجاد تناسب میان فضای سبز مطلوب شهری و کمبود آب معرفی کرده است. «بازیافت آب خاکستری» یا همان فاضلاب و استفاده از «روش‌های هوشمند آبیاری» بخشی از این مدیریت است. «سوناندا اِسوِین»، کارشناس فضای سبز در دبی، به فوربس گفته است: «با انتخاب دقیق گیاهان، بهره‌گرفتن از روش‌های مدرن آبیاری و استفاده مجدد از فاضلابِ بازیافتی شهری، نیاز به آب برای فضاهای سبز می‌تواند
به حداقل برسد.»
یکی از روش‌های متداول‌ که در فضاسازی‌های شهری در مناطق کم‌بارشی مانند غرب آسیا به آن توجه می‌شود، مفهومی است با عنوان فضاسازی خشک یا Xeriscaping. این واژه برگرفته از ترکیب ٢واژه یونانی به‌معنای منظره و خشکی است. از مزایای این روش، که از حدود ٣٠‌سال پیش در جهان متداول شده است، می‌توان به ذخیره آب، طراحی فضاهای سبز با آسیب‌پذیری کمتر درمقابل کم‌آبی و کاهش مصرف انرژی و آلودگی زیست‌محیطی اشاره کرد. در بسیاری از شهرهای امارات مانند دوبی، ابوظبی و شارجه، از این روش برای مدیریت فضای سبز شهری استفاده می‌شود. فوربس می‌نویسد: «برخی گیاهان بومی مانند کهور و اقاقیا به کمک در بیابان‌زدایی شهرت دارند و از جابه‌جایی خاک جلوگیری می‌کنند؛ همچنین می‌توانند به‌عنوان سایه‌بان بسیاری از گونه‌های بومی
عمل کنند.»
فوربس در ادامه گزارش خود، به وضعیت خاک به‌عنوان یکی از ارکان مهم در فضاسازی خشک اشاره می‌کند: «سلامت خاک، از عوامل مهم در محافظت از فضاهای سبز در مناطق بیابانی خاورمیانه است. خاک [در بسیاری از این مناطق] دارای ذرات بزرگ است و نمی‌تواند آب را به‌خوبی در خود نگاه دارد، اما هوا‌رسانی بسیار مطلوبی دارد. اضافه‌کردن مواد طبیعی مانند کمپوست به خاک می‌تواند کیفیت و توانایی‌های آن را افزایش
دهد.»
itbaran.ir شرکت داده پردازی باران شرق توس